TÜRKÇE İSLAMİ BİLGİLERİN KARŞILIĞI
Türkçü Turancı Otağ, Kurt ini
 
*
Esenlikler, Ziyaretçi.Lütfen giriş yapın veya kayıt olun. 11 Kasım 2019, 22:31:30


Kullanıcı adınızı, parolanızı ve aktif kalma süresini giriniz
Otağ Kuruluş Tarihi: 10 Ekim 2008


Random Image
Sayfa: [1]
  Yazdır  
Gönderen Konu: TÜRKÇE İSLAMİ BİLGİLERİN KARŞILIĞI  (Okunma Sayısı 3680 defa)
0 Üye ve 1 Ziyaretçi konuyu incelemekte.
K A L K A N
Türkçü - Turancı BOZKURT

Cinsiyet: Bay
ileti Sayısı: 1.927


YAŞAMIMIZI DÜŞÜNCELERİMİZ YÖNETİR


« : 11 Mart 2010, 08:00:44 »

Kutadgu Bilig’de
(teñri azze ve celle ögdisin ayur)
Türkçe İslami Terimlerin Kaynakları I


Türklerin İslam dinini kabulünün ardından Arapça ve Farsçadan yapılan
çeviriler, uyarlamalar ve özgün eserler Türk dili araştırmaları için önemli veri
tabanlarıdır. Özellikle ilk dinî içerikli eserlerin Türk dili tarihinde özel bir yeri
vardır. Kur’an ve hadislerden beslenen İslami dönemin bilinen ilk eseri KB
de, dinî terminoloji alanında zengin malzemeye sahiptir. KB, inanç sistemi ile
ilgili İslami terimlerin önemli bir bölümünü, ilk Kur’an tercümeleri gibi, Türkçenin
öz kaynaklarıyla karşılar.
Bu çalışmada, KB’de asıl metnin girişini oluşturan tevhit ve münacat bölümünün
1.-33. beyitleri çerçevesinde, İslami kavramların ve terminolojinin
Türkçedeki ilk karşılıklarıyla ilgili bir deneme ortaya konulacaktır. Türkçe
sözlerde KB ve DLT’de özel olarak gösterilen d, ñ, w ve özgün örneklerdeki
é’nin dışında, çevriyazısı işareti kullanılmamıştır. Manzume, akışı izlemek
amacıyla beyit beyit ele alınmış, terim niteliği taşıdığı düşünülen kelimeler,
Arapça karşılıkları gösterilmek ve referans alınan İslami söylem ya da kaynağa
atıfta bulunulmak suretiyle açıklanmıştır. Kur’an-ı Kerim’e yapılan dolaylı
atıfların gösteriminde, parantez içindeki ilk rakam sure, ikinci rakam ayet
numarasıdır. Sure ve ayet numaraları kısa çizgi ile ayrılmıştır. Bodrogligeti
(1972), Eckmann (1976), Wehr (1977) ve Öztürk’ün (1995) çalışmalarından
ana başvuru kaynakları olarak yararlanılmış; konuyla ilgili temel İslami literatüre
de müracaat edilmiştir. Kur’an ile KB’nin içeriği arasındaki ilişkiler araştırmacılar
tarafından zaman zaman bilim dünyasının gündemine getirilmiştir.
Kutadgu Bilig’in Kur’an ayetleriyle ilişkisini ortaya koyan ilk müstakil çalışmalardan
biri olarak Ersoylu’nun makalesinden (1981) söz edilebilir.

Kutadgu Bilig ve İslami Terimlerin Türkçe Karşılıkları
Orhon ve Uygur Türkçelerinin devamı sayılan Karahanlıca; ses bilgisi, biçim
bilgisi vb. düzeylerde karakteristikleri olmakla birlikte, Eski Türkçenin dil
özelliklerini korur. Karahanlıca; Orhon Türkçesi ve Uygurcadan esas olarak
Arapça ve Farsça ögelerin görülmeye başlaması, yani ödünç söz varlığındaki
kaynak farklılıkları bakımından ayrılır. Türk-İran dil ilişkilerinin, İranlıların
İslamiyet’i kabulü ve Şehname’yle başlayan Yeni Farsçadan önceki tarihi ise,
ayrı bir katman olarak değerlendirilmelidir.
KB’nin herhangi bir Arapça ya da Farsça eserin doğrudan tercümesi ve uyarlaması
olduğunu gösteren herhangi bir somut kanıt yoktur. Kur’an, hadis ve
diğer temel dinî kaynaklara doğrudan atıf bulunmamakla birlikte, KB, çeviriler
ve imalar yolu ile bu kaynaklara dayalıdır (bk. Dankoff 1983: 16-18). KB,
İslami dönem Türk kültürü için özgün bir eserdir. Ancak, KB’nin konu, içerik,
manzume tekniği ve özellikle tevhit ve münacat bölümünün içeriği bakımından
özgün olmadığı, aksine, İslami geleneğin Türkçeye uyarlanmış biçimi
olduğu rahatlıkla söylenebilir. KB’nin üslûbu ve oturmuş anlatım biçimi, bu
alanda ilk eser sayılamayacağına işaret eder.
Uygurcanın, Burkancı ve Manici kültürlerin inanç sistemlerine ilişkin kavramları
Türkçe sözcüklerle karşıladığı, bu yolla zengin bir çeviri geleneğine, geniş bir dinî
terminolojik birikime sahip olduğu bilinmektedir. Bu gelenek, Uygurlarla yakın
etno-linguistik ilişkisi bulunan Karahanlılarda, bu kez kaynak diller Arapça ve
Farsça olmak üzere, X.-XI. yüzyıllarda da devam eder. Din değişiklikleri gibi
büyük kültürel dönüşümlerin ardından, yeni kavramların Türkçe ögelerle karşılanması
geleneği, süreç içinde, farklı sosyo-linguistik düzeylerde ödünç sözcüklerin
Türkçenin söz varlığı içinde yerini alması ile sonuçlanır. Yeni kültür dairesinin
maddi ve manevi hayatla ilgili kavramlarının önce anlam ödünçlemesiyle, ardından
sözcük ödünçlemesiyle karşılanması, Uygurca, Karahanlıca, Eski Anadolu
Türkçesi dönemlerinin ortak özelliğidir. Türk yazı dilleri gramatikal bakımdan
Arapça, Farsça ögelere genellikle kapalı; ancak, bu dillerin söz varlığına alabildiğine
açık olmuştur (bk. Bodrogligeti 1972).
KB’nin kaleme alındığı dönemde, Kur’an kaynaklı Arapça terminolojinin
oluşturduğu ağ, yaklaşık dört yüz yıllık işlenmiş, gelişmiş bir deneyimin ürünüydü.
Kur’an daha X. yüzyılın ortalarında Farsçaya çevrilmişti (Eckmann
1979). KB’nin yazılışından yaklaşık yüz yıl önce başlayan Farsça çeviri geleneğinin,
Türkçe Kur’an çevirilerine ve KB’ye örnek olup olmadığının açık bir
cevabı yoktur. Ancak, ilk Karahanlıca Kur’an çevirisinin, Sâmânîler döneminde
Farsçaya yapılan ilk Taberî çevirisi ile aynı tarihte yapıldığı ileri sürülmüştür
(bk. Eckmann 1976). Yüz yıllık bir süreçte yeni kültüre uyum hususunda
önemli aşamalar katedilmiş olmalıdır.
İslamiyet’in kabulünden sonra Arapça, Farsça kökenli dini terminoloji,
satırarası Kur’an çevirileri, uyarlama ve özgün eserler aracılığıyla Türkçeye
nüfuz etmeye başlar (Satırarası Kur’an çevirileriyle ilgili olarak bk. Ata 2004).
Bilinen ilk İslami eser olan KB, bir yandan Arapça, Farsça kökenli dinî terminolojinin
önünü açarken, bir yandan da satırarası Kur’an çevirileri ile birlikte
Türkçenin bu terimleri karşılayabilecek yeteneğe sahip olduğunu gösterir.
İlk satırarası Kur’an tercümelerinde çevirmenler İslami terimleri Türkçe
leksikal anlamlarıyla kullanmaya, âdeta her sözcüğün Türkçesini vermeye
çalışırken, sonraki dönemlerde bu çabalar yerini doğrudan ödünçlemelere
bırakır. KB ve DLT’deki Türkçecilik, Uygurcadan tevarüs eden geleneğin
yanı sıra İran-Fars kültürünün, Arap şovenizmine karşı dil ve kültürdeki tepkisinin
ifadesi olan şuubiyeci geleneği de model almış olabilir. Nitekim
KB’nin Türkçeciliği, bazı bilim adamları tarafından Farsça Kur’an çevirilerini
taklit olarak değerlendirilir (bk. Bodrogligeti 1972: 359).
İlk satırarası Kur’an çevirilerinin de Farsçacı gelenekten esinlendiği bilinmektedir.
KB’deki Türkçe kökenli dini terimlerin özellikle Rylands satırarası
Kur’an çevirisiyle neredeyse bire bir örtüşmesi, Karahanlıca dönemi için
yerleşmiş, standartlaşmış bir dinî terminoloji geleneğinin varlığına işaret eder.
Ancak, KB ve satırarası Kur’an çevirilerindeki Türkçeci gelenek, uyarlama ve
özgün eserlere neredeyse hiç intikal etmeyecek, aksine bir iki yüzyıl zarfında
Arapça, Farsça terimler bu tür eserler aracılığıyla baskın hâle gelecektir (bk.
Bodrogligeti 1972).
6500 beyti aşan KB’de, yüz civarında Arapça, Farsça kökenli sözcük vardır.
Sözcükler manzumenin gerektirdiği retoriğe göre seçilir. Tapug ~ taat,
törütigli ~ halik, yükün- ~ namaz kıl- gibi Türkçe kökenli ya da ödünç sözcükler;
ölçüye, bağlama göre serbestçe kullanılır. KB’de Allah, cennet, cehennem,
şeytan, melek, savm, salat gibi Arapça kökenli temel İslami terimlerin
yer almaması dikkat çekicidir. Arapça sözcükler yerine teñri, tamu(g), yek,
ferişte, rūzā, namāz vb. Türkçe veya İran dillerinden ödünçlemeler kullanılır..
Bu da, ilk Türkçe İslami eserlerde Farsça kaynaklardan yararlanıldığına bir
işaret olabilir.

“teñri azze ve celle ögdisin ayur” bölümü
Türk edebiyatının ilk mesnevisi olan KB’nin çatısı, bu nazım şeklinin çatısına
uygun olarak mensur ve manzum ön sözlerle (mukaddime) başlar. İslami
eserlerdeki akışa uygun olarak Tanrı (tevhit ve münacat), peygamber (naat)
ve dört halife övgüsü ardından geçiş niteliğindeki bahar mevsimi tasviri ile
Buğra Han’a yazılmış bir kaside yer alır. İnsanoğlunun değeri, dilin meziyeti
ve kusuru, kitap sahibinin özrü, bilgi ve aklın meziyet ve faydaları vb. konular
üzerinde durulduktan sonra (1-397) asıl metne geçilir. Tevhit ve münacat
bölümünün beyit sayısı 33’tür, bu da, ‘Tanrı’nın 99 güzel adı’ ile ilgili olmalıdır
(bk. Ersoylu 1981: 34).
Mukaddimelerden sonra, besmelenin hemen ardından gelen ve İslami dönem
Türk edebiyatının bilinen ilk tevhit ve münacat örneği olan ‘teñri Ǿazze
ve celle ögdisin ayur’ başlıklı bölümde Tanrı’nın birliği, büyüklüğü dile getirilir;
O’nun güç ve kudretinden, yaratılmışların zayıflığından ve muhtaçlığından
söz edilir, Kur’an-ı Kerim’e, hadislere atıflar yapılır. Bu bölümde başlık
dışında teñri sözü görülmez Mısralar çoğu zaman ayet çevirisidir. Tanrı’nın
güzel adları olarak bilinen ve yine Kur’an’dan kaynaklanan ‘esmâ-yı
hüsna’nın (Ar. esmāyu’l-ĥusnā) Türkçe karşılıklarının da yer aldığı tevhit ve
münacat bölümü ve bir bütün olarak KB, Türk dili tarihinin leksik gelişimini
aydınlatmada çok önemlidir. KB, bu bakımdan da bakir bir çalışma alanıdır.
Tevhit ve münacat bölümündeki yabancı söz varlığının oranı eserin diğer
bölümlerinden çok farklı değildir. Çalışmanın malzemesini oluşturan 33 beyitlik
‘teñri azze ve celle ögdisin ayur’ bölümündeki Arapça kökenli sözcüklerin
tamamı 12, bu sözcüklerin toplam 358 sözcükten oluşan söz varlığına
oranı ise yalnızca % 3,35’tir. Bu, dinî ögelerin en yoğun olduğu tevhit ve
münacat bölümü için gerçekten küçük bir orandır.
Bu bölümdeki yoğun İslami ‘söylem’, Yusuf’un, İslam dininin inanç ve ibadet
ile ilgili konularına ayrıntılarıyla vâkıf olduğunu, Kur’an’ı lafzı ve manasıyla
çok iyi kavradığını göstermektedir. Onun yaptığı, bu dillerde yazılanları
özümseyerek Türkçeye aktarmaktır. Yusuf, Kur’an terimlerini Türkçe sözcüklerle
verir, ayetlerin bildirdiklerini ve din bilginlerinin yorumlarını duru bir
Türkçe ile ifade eder. Terimlerin oluşturulmasında herhangi bir zorlama görülmez,
aksine yerleşmiş bir geleneğin akıcılığı hissedilir. Dilin bu niteliği,
KB’nin ortaya konulduğu dönemde Türkçe teolojiye uygun bir sosyo-kültürel
ortamın bulunduğunu ortaya koyar.

               1. bayat atı birle sözüg başladım/ törütgen igigen keçürgen i im
“ezelî (olan) Tanrı(nın) adı ile söze başladım/ türeten, besleyen, bağışlayan,
Rabbim”
Tevhit ve münacat bölümünde İslami geleneğe uygun şekilde, Tanrı’nın adı
anılarak söze başlanır.
Bayat = Ar. Ķadįm, Evvel ‘ezelî, varlığının başlangıcı olmayan’.
Tarihi kaynaklarda teñri ile birlikte, ‘Tanrı’ kavramını ifade etmek üzere sık
kullanılan sözcüklerden biri olan Bayat’a (bk. Clauson 1972) DLT’de Arapça
Allah karşılığı verilmiştir (bk. Dankoff 1985). Modern Türk dillerinde, Batı
Oğuzcası dışında, görülmeyen Bayat için TS’de “Allah’ın ‘Kadim’ sıfatı karşılığı”
açıklaması yer alır. Ancak Bayat, KB’de Tanrı’nın Ķadįm ve Evvel sıfatlarını
vurgulamaktan çok, doğrudan ‘Allah/Tanrı’ karşılığındadır. KB’nin ilk
mısraındaki bayat atı birle, Besmelenin de kısa biçimi olan Ar. bismillāh’tan
veya bunun Farsça çevirisi olan be-ism-i ħodā’dan Türkçeye çevrilmiştir.
İkinci mısra ise bir sıfat tamlamasıdır. Törütgen, igidgen, keçürgen tamlayanları
idi ismini tamlamaktadır. Bu sözcükler Tanrı’nın güzel adlarından üçünün
Karahanlı Türkçesindeki karşılıklarıdır:
Törütgen = Ar. Hālıķ ‘yaratan, yoktan var eden’.
Törütgen (< ET törüt + gen), Ar. ħalaķa ‘yaratmak’ mastarının ism-i faili
Ħālıķ’tan veya Farsça Āferįdegār’dan anlam ödünçlemesidir. Tarihî kaynaklarda
yaratgan törütgen şeklinde ikileme olarak da görülür (bk. Clauson 1972).
İgi¡gen = Ar. Rezzāķ ‘çok rızık veren’.
Rızık, İslami terminolojide ‘canlıların geçimi, beslenmesi, yiyip içmesi için
yaratılmış şeyler’dir. İgidgen (< igid- ‘insanı veya hayvanı beslemek’ + gen),
Ar. razaķa ‘rızık vermek’ mastarının ism-i faili Rezzāķ’tan veya Farsça
Perverdgār’dan anlam ödünçlemesidir (bk. 23. beyit).
Keçürgen = Ar. Ġafūr, Ġaffār ‘çok bağışlayan’.
Keçürgen (< keçür- ‘geçirmek; affetmek, bağışlamak’ + gen), benzer şekilde,
Ar. ġafara ‘bağışlamak, affetmek’ mastarının ism-i faili Ġafūr veya Ġaffār’dan
veya Farsça Baħşende’den anlam ödünçlemesidir. Keç- ve bu eylemin ettirgen
çatısı keçür- ‘affetmek, bağışlamak’ anlamıyla modern Türk dillerinde yaşamaktadır
(ör. Özb. keç-, keçir- ay.; Kzk. keş-, keşir- ay., Trkm. geçir- ay.).
İdi = Ar. Rabb ‘Terbiye edip yetiştiren, mürebbi, ilah, Allah’.
Ar. Rabb’ın (rabbu’l-beyt ‘ev sahibi’, ‘rabbu’l-māl’ın ‘mal sahibi’ vb.) ilk
anlamı, ‘sahip’tir. Aynı anlamdaki ET idi, İslami dönemde rabb’ın çevirisi
olarak, anlam genişlemesiyle ‘Tanrı; ilah’ anlamı da kazanır (bk. Clauson
1972, Dankoff 1985).
2. üküş ögdi birle tümen miñ ŝenā/ ugan bir bayatka añar yok fenā
“çok hamd ve binlerce senâ / kâdir (ve) bir (olan) Tanrı’ya, ona yok fena”
Her iki mısrada Tanrı’nın vasıfları sıralanmaya devam edilir. İlk mısradaki
bağlama grubunun yapısı şematik olarak şu şekildedir:
üküş ögdi birle tümen miñ ŝenā
Eş anlamlı ögdi ve ŝenā, yakın anlamlı üküş ve tümen miñ sıfatlarıyla nitelenir.
ögdi= Ar. ĥamd, ŝenā ‘1. medih ve övgü, alkış 2. şükür, şükran, teşekkür’.
Üküş ögdi, hamdeleye, ‘Tanrı’ya hamdolsun’ anlamındaki Ar. el-ĥamdu lillāh
ibaresine bir atıftır. Üküş-tümen, ŝenā-ögdi çiftleri eş anlamlıdır. Ögdi (< ög +
di), ög- eyleminden –di’nin kalıplaşmasıyla türemiştir. Ŝenā, metindeki az sayıdaki
Arapça kökenli sözcükten biridir. Yine eş anlamlı sözcüklerden oluşan ve
yalnız Tanrı hakkında kullanılan Ar. ĥamd u ŝenā ikilemesinin KB’deki karşılığı
(üküş) ögdi birle (tümen miñ) ŝenā’dır. Tümen miñ ŝenā ise, Ar. ĥamden ŝumme
ĥamdin ‘bin kere hamt, şükür’ kalıbının karşılığıdır.
İkinci mısra, iki tamlayanı bulunan bir sıfat tamlaması ile başlar. Bayat ismini
tamlayan ugan ve bir Tanrı’nın ‘kudret’ ve ‘vahdaniyet’ sıfatlarının KB’deki
karşılığıdır.
Ugan= Ar. Ķādir, Ķadįr ‘kudret sahibi, dilediğini yapan’.
Ugan (< ET u- ‘yeterli olmak, muktedir olmak’ + gan) (örnekler için bk.
Clauson 1972).
Bir= Ar. Vāĥid, Aĥad ‘benzeri ve ortağı olmayan, tek olan’.
Ugan ve bir mısrada, Tanrı’nın güzel adlarına atıf olmak üzere, sıfat işlevindedir.
3. yagız yer yaşıl kök kün ay birle tün/ törütti ħalāyıķ öd ödlek bu kün
“yağız yer, mavi gök, güneş (ve) ay ile gece/ yarattı yaratılmış(ları) zaman
(ve) zamane(yi) (ve) bu gün(ü)”
İlk mısrada ‘O, yedi göğü tabaka tabaka yaratandır’ (67-3), ‘O, geceyi, gündüzü,
güneşi ve ayı yaratandır’ (21-33) vb. ayetlere atıf vardır. İkinci mısrada
da Tanrı’nın mahlûkatı, zamanı ve zamaneyi yarattığından söz edilmektedir.
ödlek= ?Ar. felek ‘gökyüzü; dünya; âlem; zaman; sema; kaderi çizdiğine
inanılan güç’.
öd ve ödlek (~ ödleg) ikilemesini oluşturan sözcüklerin anlamları arasında
açık bir fark yoktur (Clauson 1972); ancak Arat’ta ‘zamane’ açıklaması yapılan
ödlek (1979), felek kavramının KB terminolojisindeki karşılığı olabilir.
4. tiledi törütti bu bolmış kamug/ birök bol tidi boldı kolmış kamug
“diledi yarattı bu yaratılmış(ların) hepsi(ni)/ bir kez ol dedi oldu istemiş (olduklarının)
hepsi”
Bu beyit de İslam’ın varlık anlayışıyla ilgilidir. İkinci mısra, Tanrı’nın,
Kur’an’da “Bir şeyi dilediği zaman, O’nun emri, yalnızca ‘Ol!’ demesidir; o
da hemen oluverir” ayetiyle (36-82) dile getirilen bu iradesinin ifadesidir.
bol= Ar. kun ‘ol’.
Tanrı’nın “Kün! ‘Ol!’“ emriyle evren yaratılmıştır. Bu, tasavvufta, Tanrı’nın
zatına özgü aşk nedeniyle kendisini görmek istemesi, evreni ve insanı yaratması
olarak ifade edilir. Tanrı, yaratma niteliği gereği herhangi bir şeyin olmasını
istediğinde, herhangi bir şeyi yaratmak istediğinde, kün der ve o şey
olur veya yaratılır.
İslam inancına göre evren sonradan yaratılmıştır, yani hâdis’tir. Sonradan
yaratılanlar bir ilk yaratana, ilk icat edene, yani bir Muhdis’e muhtaçtır.
Törütgen, Tanrı’nın Muhdis niteliğini; bolmış ise varlıkların hâdis niteliğini
ifade eder.
bolmış (< bol + mış)= Ar. ĥādiŝ ‘sonradan ortaya çıkan, tekevvün eden’,
Ar. mukevvenāt ‘mahlûkların, yaratıkların hepsi’ (krş. TT ermiş ‘evliya, veli’ <
er+miş).
İslami terminolojide Törütgen (Muhdis) ve buna paralel olarak ‘hudûs eden;
yeni çıkan, sonradan var olan’ bolmış, törümiş ve törütülmiş (muhdis) arasındaki
ilişki, şematik olarak şu şekilde gösterilebilir:
Ar.: Muĥdiŝ → ĥādiŝ
           ↓          ↓
KB: Törütgen →ħalāyıķ, bolmış
5. kamug barça muñlug törütülmişi/ muñı yok idi bir añar yok işi
“bütün yaratılmış(lar)ı (ona) muhtaç(tır)/ (kimseye) muhtaç olmayan (yalnız)
Tanrı(dır) bir ona eş yok(tur)”
İslam inancına göre insanlar Tanrı’ya muhtaç, yani müstağni; Tanrı ise hiçbir
şeye muhtaç değildir, yani samed’dir.
muñlug= Ar. mustaġnį ‘ihtiyacı olan, muhtaç’
İslami terminolojideki bu terimlerin KB’deki karşılıkları muñlug ve
muñsuz’dur (~ muñı yok). Muñlug, Tanrı’ya muhtaç olanları, muñsuz ise hiç
kimseye, hiçbir şeye ihtiyacı olmayanı, yani Tanrı’yı ifade eder. ET buñ’un
‘sıkıntı, ıstırap, mihnet, bun’ anlamı, Karahanlıcada Ganî ve Samed’in karşıt
anlamını, yani müstağnileri, muhtaç olanları ifade edecek biçimde genişler
(bk. 6. beyit).


Kaynakça
Arat, Reşit Rahmeti (1988), Yusuf Has Hâcib Kutadgu Bilig II (Çeviri), Ankara: Türk
Dil Kurumu Yayınları.
Arat, Reşit Rahmeti (1991), Kutadgu Bilig I Metin, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Ata, Aysu (2004), Türkçe İlk Kur’an Tercümesi Karahanlı Türkçesi (Rylands Nüshası)
Giriş-Metin-Notlar-Dizin, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Bodrogligeti, A. (1972), “Islamic Terms in Eastern Middle Turkic”, Budapest: Acta
Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, Tomus XXV.
Clauson, G. (1972), An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish,
Oxford: University Press.
Dankoff Robert (1983), Yusuf Khass Hajib, Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig):
A Turko-Islamic Mirror for Princes, Chicago: University of Chicago Press.
Dankoff, R. and James Kelly (1982-85), Compendium of the Turkic Dialects, I-III,
Harvard University Press.
Eckmann, János (1976), Middle Turkic Glosses of the Rylands Interlinear Koran
Translation, Budapest: Akadémiai Kiadó.
Ersoylu, Halil (1981), “Kutadgu Bilig’de Kur’an-ı Kerim Ayetlerinden İlhamlar”, Türk
Dünyası Araştırmaları Dergisi, S. 17, İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
Li, Yong-Sŏng (2004), Türk Dillerinde Son Takılar, İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları
Dizisi.
Mordtmann, J. H., 1. Band Suheil und Nevbehâr, Hannover: Quellenwerke des
islamischen Schrifttums, Orient-Buchhandlung Heinz Lafaire.
Nadelyayev, V. M., D.M. Nasilov vd. (1969), Drevnetyurkskiy Slovar’, Leningrad:
İzdatel’stvo «Nauka».
Öztürk, Abdülvehhab (1995), Ansiklopedik Kur’an-ı Kerim Sözlüğü, İstanbul: Şamil
Yayınevi.
Tezcan, Semih (1981), “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine”, Türk Tarih Kurumu Belleten,
Cilt XLV/2, Sa. 178, Ankara: TTK Basımevi.
Türk Dil Kurumu (1942), Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası, İstanbul:
Alâeddin Kıral Basımevi.
Türk Dil Kurumu (1986), Divanü Lügat-it-Türk Dizini 'Endeks' IV, ([Çeviren: Besim
Atalay), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Wehr, Hans (1952, 1977), Arabisches wörterbuch, London: Macdonalds & Evans Ltd.
Köprülerin (Linklerin) Görülmesine İzin Verilmiyor.
Köprüleri (Linkleri) Görebilmek İçin Üye Olun veya Giriş Yapın
www.diyanet.gov.tr

Yavuz, Yunus Vehbi (1979), (Tercüme), İmam Âzam Fıkh-ı Ekber Aliyyül-Kârî Şerhi,
Çağrı Yayınları, İstanbul.
Facebook'a Ekle
Kayıtlı

SEN  TANRI   DEĞİLMİSİN ,  ADINI    YARGILATMA
SANA   TANRI   DEYİNCE ,  DİNİMİ     SORGULAMA
YA  ADAM  ET  BUNLARI , YA  BERABER  YAŞATMA
KANI  BOZUK  OLANLAR  "TÜRK'ÜM" DİYEMESİNLER
𐱃𐰀𐰴𐰾𐰃𐰤 𐰴𐰀𐰞𐰴𐰀𐰣
K A L K A N
Türkçü - Turancı BOZKURT

Cinsiyet: Bay
ileti Sayısı: 1.927


YAŞAMIMIZI DÜŞÜNCELERİMİZ YÖNETİR


« Yanıtla #1 : 11 Mart 2010, 08:24:03 »

Kutadgu Bilig’de
(teñri azze ve celle ögdisin ayur)
Türkçe İslami Terimlerin Kaynakları II

...........Törütülmiş= Ar. maħlūķ.
muñı yok= bk. 6. beyit muñsuz.
işi yok= Ar. lā-şerįk ‘eşi, ortağı olmayan.’
6. ay erklig ugan meñü muñsuz bayat/ yaramas seniñdin adınka bu at
“ey kuvvetli, kadir, ebedî (ve) ihtiyaçsız (olan) Tanrı/ yara(ş)maz senden
başkasına bu ad”
İlk mısrada Bayat ismini niteleyen 4 sıfat vardır: erklig, ugan, meñü, muñsuz.
Bu dört sıfat da Tanrı’nın güzel adlarının karşılığıdır: Muktedir, Kâdir, Kadîr,
Bâkî vb.
Erklig= Ar. Muķtedir, Ķadįr ‘dilediği gibi tasarruf eden, her şeyi kolayca
yaratan, kudret sahibi’.
(krş. ‘Tanrı her şeye kâdirdir’ 18-45, 5-17).
Eckmann’a göre erklig, ‘1. koruyucu 2. hükümdar’ anlamındadır (1976).
Hükümdarların unvan sıfatı olarak kullanılan sözcüklerin bir bölümü, Tanrı’nın
sıfatlarını da ifade eder. Erklig bu türdeki sözcüklerdendir. Clauson
erklig’i ‘bağımsız olma, erk, kudret; dilediğini yapabilme iradesi’ olarak açıklamaktadır
(krş. Uyg. kértü erklik küçlüg teñri ‘gerçek kudretli tanrı’, bk.
1972). İlk mısrada erklig ugan ikilemesiyle Tanrı’nın kudreti dile getirilir.
Muñsuz= Ar. Śamed, Ġanį ‘kendisi hiçbir şeye ihtiyacı olmayan, herkes ve
her şey kendisine muhtaç olan’.
Tanrı, kendisi hiçbir şeye, hiç kimseye muhtaç değildir yani muñsuz’dur;
ancak, kulları O’na muhtaçtır, yani kullar muñlug’dur (bk. 112-2).
7. ulugluk saña ol bedüklük saña/ seniñdin adın yok saña tuş teñe
“azamet sanadır büyüklük sana/ senden başka yok sana eş (ve) denk”
ulugluk bedüklük= Ar. ažamet, kibriyā´ ‘büyüklük, ululuk’.
Bu sözcükler, Tanrı’nın güzel adlarından ‘büyüklükte eşi benzeri olmayan’
anlamında Ar. Ažįm, Mutekebbir, Kebįr sıfatlarına atfen kullanılmıştır.
tuş teñe= Ar. kufv ‘misil, nazir, hemmertebe, akran’, Ar. nidd ‘misil, benzer, eş’.
KB’de teñ yerine, muhtemelen manzumedeki ölçü nedeniyle, genişlemiş teñe
şekli tercih edilmiştir (krş. TT denge). Tarihi kaynaklarda teñ tuş, éş tuş
biçimlerine de rastlanır (bk. Clauson 1972).
Kibriyâ ve azamet sözcüklerinin ikisinin de anlamı ‘büyüklük’tür; ancak aralarında
anlamca fark vardır (Yavuz 1979). Ulugluk ve bedüklük de bu farkı
ifade ediyor olmalıdır.
İkinci mısra ‘Hiçbir şey O’na denk ve benzer değildir’ ayetine telmihtir (112-4).
8. aya bir birikmez saña bir adın/ kamug aşnuda sen sen öñdün kidin
“ey bir (olan Tanrı) ortak koşul(a)maz sana bir başka(sı)/ bütün önce(ler)den,
sensin önce (ve) sonra”
birik-= Ar. işrāk ‘ortak koşma’.
birik-, eşit olanların bir araya gelmesidir. Tanrı’nın birliğine ‘ortak koşmak’,
yeni ve KB’ye özgü bir yan anlamdır (krş. ortaq qat- ay., Eckmann 1976).
Mısra aya bir bir adın saña birikmez şekline getirildiğinde ‘Ey Bir (olan Tanrı),
bir başkası sana ortak koşulamaz’ anlamı daha belirgin olarak ortaya
çıkar. Mısra, Ar. lā ilāhe illallāhu vaĥdehū lā şerįke leh ‘Allah birdir, ortağı
yoktur’ ifadesinin çevirisidir.
İslam inancına göre Tanrı önceden vardı ve her zaman var olacaktır (bk. 57-
3), yani O; kadîm ve ezelî, bâkî ve ebedîdir. İkinci mısrada Tanrı’nın bu niteliklerini
ifade eden terimler yer almaktadır.
Öñdün= Ar. Evvel ‘ezelî, başlangıcı olmayan’.
Kidin= Ar. Āħir ‘ebedî, varlığının sonu olmayan, her şey yok olduktan sonra
geri kalan’.
Öñdün (< öñ + düñ) ‘1. ön, 2. doğu’ 3. ‘önce, önceden’ sözcüğüyle aynı
yapım ekini ve onunla karşıt anlamlı ikileme oluşturan kidin (krş. ET kirü
‘geri’, bk. Li 2004: 296, 359), yön anlamıyla arkayı, arka tarafı ya da güneşin
doğduğu yönün tam tersini yani batıyı, zaman itibarıyla ise sonrayı ifade
eder alan (bk. Nadelyayev 1968, Clauson 1972).
Evvel ve kidin terimlerinin, esmâ-yı hüsna terminolojisindeki anlamı ‘her
şeyden önce, her şeyden sonra’ ve bu terimlerin KB’deki karşılığı kamu
aşnuda öñdün kidin’dir.
9. sakışka katılmaz seniñ birlikiñ / tözü neñke yetti bu erkliglikiñ
“hesaba katılmaz senin birliğin / her şeye yetti bu kudretin”
Beyitte Tanrı’nın birliğinden söz edilmekte, ancak bu birliğin matematiksel
bir anlam taşımadığı, varlık âlemi ile ilgisi bulunmayan, kendisine özgü üstün
bir birlik olduğuna işaret edilmektedir. İslam inancında Tanrı, sayı bakımından
değil, ortağı olmaması bakımından birdir.
sakışka katılmaz= Ar. lā-yuĥsā ‘sayılmaz, hesaba gelmez’.
Tanrı’nın güzel adlarından biri de Muhsî’dir. ‘ihsa eden, sayan, hesaplayan;
varlıkların sayısını bilen’ Tanrı’nın zâtı her türlü hesap işleminin dışındadır,
hesaba dâhil edilmez. KB terminolojisiyle, Tanrı’nın birliği sakışka katılmaz.
sakışka katıl- ‘hesaba gel-’ (Arat 1988), TT hesaba katılmak deyimi ile bir ve
aynı olabilir; ancak her iki deyim anlamca farklıdır.
İkinci mısra ise, ’Allah’ın kudreti her şeye yeter’ mealindeki ayetlere telmihtir
(bk. 2-20, 64-1, 5-40 vb.). KB-1534’te yer alan erksizlik ‘güçsüzlük, kudretsizlik’
sözcüğü de erkliglik’in karşıt anlamlısı olarak, Tanrı’nın kudreti karşısında,
insanoğlunun acziyetini ifade eder.
10. siziksiz bir ök sen ay meñü eçü/ katılmaz karılmaz sakışka seçü
“kuşkusuz sen tek(sin) ey ebedî Tanrı/ katılmaz, karılmaz sayıya istisna
(olan)”
Beytin ilk mısraında Tanrı’nın birliğinden ve ebediliğinden, 9. beytin ilk mısraının
tekrarı mahiyetindeki ikinci mısrada ise istisna olduğundan söz edilmektedir.
1 sayısı, diğer sayıları da oluşturması nedeniyle, özel bir öneme sahiptir. Beyitte
seçü ‘istisna’ sözcüğü ile ilgili olarak bu düşünce ortaya konmuş olabilir. 15.
beyitteki törimiş iki bir tanukı ‘Yaratılan 2, 1’in tanığı(dır)’ ifadesinin hem matematiksel
anlamıyla hem de yaradılış felsefesi ile ilgili olduğu düşünülebilir.
siziksiz= Ar. lā-cerem, lā-şekk.
Clauson bu sözcüğü sez- eylemi ile birleştirerek sezigsiz şeklinde okumaktadır
(1972).
meñü Eçü (? Açu)= Ar. Âħir, Bāķį (olan Tanrı).
Tanrı’nın ebediyet vasfı, KB’de meñü Eçü terkibindeki meñü ile ifade edilir
(bk. 6. beyit). ET eçü ‘ata, ecdat’, KB’de ‘Tanrı’ anlamındadır. Sözcük hem
art hem de ön ünlü ile okunmuştur. Anadolu ağızlarındaki acu, aca ‘ağabey’
biçimi (DS), Arat’ın açu okuyuşunu destekler (krş. Nadelyayev açu, acu).
Tezcan ise eçü ve seçü okuyuşlarını tercih eder (1981).
(İkinci mısra için bk. 9. beyit)
11. ay iç taş biligli ay ĥaķķu’l-yaķįn/ közümde yırak sen köñülke yakın
“ey iç(i) dış(ı) bilen, ey hakku’l-yakın/ gözümden ıraksın (ama) gönle yakın(
sın)”
İlk mısrada, Tanrı’nın gizli ve açık her şeyi bildiği dile getiriliyor (bk. 13-9, 57-3).
İç Taş Biligli= Ar. Ħabįr ‘gizli, açık her şeyden haberdar olan’, Ar. Raķįb ‘her
şeyi murakabe, kontrol altında tutan’.
İkinci mısra ise ‘Göklerde ve yerde olanları bilir, gizlediğiniz ve açığa vurduğunuz
şeyleri de bilir. Allah göğüslerin özünü bilendir’ ayetine telmihtir (64- 4).
12. barıñ belgülüg sen ay kün ay teg yaruk/ neteglikke yetgü köñül ögde yok
“var(lık)ın belli sen ay güneş gibi parlak/ niteliğ(in)e yetecek gönül akılda yok”
Beyitte Tanrı’nın varlığının ayan beyan ortada olduğu, ancak insanın O’nun
varlığını kavramaktan âciz olduğu ifade edilmektedir.
belgülüg= Ar. beyyįne ‘açık delil, şahit’.
İlk mısrada Tanrı’nın Zâhir sıfatına atıf vardır. Tanrı’nın varlığı, yarattıkları ile
açıktır. İslami terminolojide āyāt-ı beyyįnāt olarak adlandırılan açık, net belirtiler
KB’de belgülüg ve ay kün ay teg yaruk sözleriyle ifade edilir.
(İkinci mısra için bk. 16. beyit).
13. ne ersedin ermez seniñ birlikiñ/ ne erselerig sen törüttüñ seniñ
“nesnelerden değil senin birliğin/ nesneleri sen yarattın (her şey) senin(dir)”
Bu beyitte, Tanrı’nın varlığının ve birliğinin kendinden olduğunu, O’nun hiçbir
şeye ihtiyacı bulunmadığını ifade eden sıfatlarına gönderme yapılmaktadır.
İlk mısrada, vācibu’l-vucūd kavramına atfen, kendiliğinden var olan Tanrı’nın,
başkasına, başkasının varlığına muhtaç olmaması dile getirilir. Tanrı’nın
varlığı ve birliği ne ersedin ermez (nesnelerden değildir); aksine nesneleri,
varlıkları Tanrı yaratmıştır (ne erselerig sen törüttüñ). Yaratılmak, gücün
ve ilmin az olduğunu ifade eder, dolayısıyla yaratılan her şey Yaratan’ındır,
yani Sen’in (seniñ).
14. kamug sen törüttüñ ne erselerig/ yokadur ne erse sen ök sen tirig
“bütün sen yarattın nesneleri/ yok olur nesne(ler) sensin tek diri”
İlk mısra ‘Her şeyi yaratan Allah'tır’ ayetine (39-62), ikinci mısra da ‘O’nun
dışındaki her şey yok olacaktır‘ ayetine (28-88) telmihtir. İkinci mısraa göre
yeryüzünde bulunan bütün varlıklar ölümlü, geçici; Tanrı ise tirig ‘diri’dir.
yokad-= Ar. heleke ‘yok olmak, ölmek’ (krş. Ar. fenā ‘ ‘fanilik, yok olma’).
Tirig= Ar. Ĥayy ‘diri; ezelî ve ebedî bir hayat ile diri olan’.
15. törütgen barıña törütmiş tanuk/ törimiş iki bir tanukı anuk
“türeten var(lık)ına türetmiş (oldukları) tanık/ türemiş iki bir(in) tanığı(dır)
kuşkusuz”
Törütgen ‘Yaratan’ Tanrı’nın (Ar. Ħālıķ) yaratıcı niteliğinin tanığı, onun yarattıkları,
yani törümişlerdir (yaratılanlar) (krş. Ar. maħlūķāt).
Bütün yaratılmışlarda Tanrı’nın kudreti, tasarrufu vardır. Birlikte çokluk
(vahdette kesret) olarak tanımlanan bu husus, törimiş iki, bir tanukı anuk
‘Yaratılanlar, Yaratan’ın tanığıdır’ mısraı ile ifade edilmiştir.
Törütmiş, törimiş= bk. 5. beyit.
16. anıñ okşagı yok azu meñzegi/ neteglikke yetmez ħalāyıķ ögi
“O’nun benzeri yok veya eşi/ niteliğine yetmez kulların aklı”
İlk mısra, ‘O’na benzeyecek hiçbir şey yoktur’ ayetinin çevirisidir (42-11).
Tanrı’nın niteliğinin, yaratılanların aklıyla kavranamayacağı inancına temas
eden ikinci mısrada, Tanrı’nın muĥālefetu’n li’l-ĥavādiŝ ‘yarattıklarının hiçbirine
benzememesi’ sıfatı dile getirilmektedir.
17. yorımaz ne yatmaz udımaz odug/ ne meñzeg ne yañzag kötürmez bodug
“yürümez ve yatmaz; uyumaz, uyanık(tır)/ ne benzer ne kıyas edilir (ne de)
bedensel düşünülebilir”
İlk mısra ‘O’nu uyuklama ve uyku tutmaz’ (2-255) ayetine işaret eder. Aynı
mısrada Tanrı’nın güzel isimlerinden ‘her an yaratıklarını gözetip duran’
anlamındaki Kayyum’a da dolaylı bir atıf vardır.
İkinci mısra için (bk. 16. beyit).
18. kidin öñdün ermez ne soldın oñun/ ne astın ne üstün ne ortu orun
“arkada önde değil(dir) ne solda sağda/ ne aşağıda ne üstte ne orta(da) yer(i)”
18.-19. beyitlerde Tanrı’nın zaman, mekân ve yön bakımlarından da yarattıklarına
benzemediğinden söz edilmektedir.
19. orun ol törütti orun yok añar/ anıñsız orun yok bütün bol muñar
“mekân(ı) o yarattı mekân yok ona/ onsuz mekân yok inan buna”
Tanrı’nın yarattıklarının sağında, solunda (soldın, oñun); önünde, arkasında
(kidin, öñdün); üstünde, altında, ortasında (ne astın ne üstün ne ortu) bulunmadığını,
her tarafında olduğunu söylemek bile İslam inancına göre O’nu sınırlandırmak
anlamı taşıyabilir; bu nedenle, Tanrı’ya yer yön izafe edilemez.
Mekânı yaratan Tanrı’nın mekânı olmaz (orun ol törütti orun yok añar); O,
lâ-mekândır (orun yok añar). Buna inanmak (bütün bol-) gerekir.
orun yok= Ar. lā-mekān ‘mekânsız, mekânı olmayan’.
bütün bol-, büt-= Ar. āmene ‘inanmak, iman etmek’.
ET büt- ‘inanmak’ yerine, birleşik eylem bütün bol- ay. kullanılmıştır (bk. 25.
beyit).
20. ay sırka yakın ay köñülke ediz/ tanuk ol saña barça śūret bediz
“ey (her) sırra yakın ey (her) gönle yüce/ tanıktır sana bütün suret şekil”
İlk mısrada sırka yakın nitelemesiyle Tanrı’nın göklerin ve yerin gizliliklerini
bildiğine işaret edilmekte (bk. 25-6), köñülke ediz nitelemesiyle de gönül ile
arş, yani ediz arasında bağlantı kurulmaktadır. Tasavvuf anlayışına göre gönül
ile arş arasında yakın bir ilişki vardır. Gönlün Tanrı’dan başka her şeyden
arındırılarak Ǿarş-ı Rahman’a ulaşması amaçlanır. Tasavvuf nazmında da
gönül yapmak, arş yapmaktır.
ediz için bk. 24. beyit.
Tanrı’nın yaratıcı niteliğini gösteren güzel isimlerinden biri de Musavvir’dir.
Tanrı yarattıklarını süsleyerek Musavvir yani KB terminolojisiyle Bedizçi (KB-
4458) ‘suret verici, süsleyici, süsleyen’ olur (krş. śūrat qïlġan Eckmann 1976).
Tanrı’nın bu niteliğine yarattığı suret bediz’ler (süs) tanıktır.
21. ve 22. beyitlerde Tanrı’nın Hâlık sıfatına işaret edilmektedir.
21. törüttüñ tümen miñ bu sansız tirig/ yazı tag teñiz kötki oprı yirig
“yarattın bu sayısız canlıyı/ ova dağ deniz tepe çukur yeri”
22. yaşıl kök bezediñ tümen yulduzun/ kara tün yaruttuñ yaruk kündüzün
“yeşil gök(ü) bezedin on bin(lerce) yıldızla/ kara gece(yi) aydınlattın parlak
gündüzle”
Bu mısralar “Şüphesiz biz dünya göğünü ‘çekici bir süsle’, yıldızlarla süsleyip
donattık.” (37-6) ayetiyle ilgilidir.
23. uçuglı yorıglı tınıglı niçe / tirilgü seniñdin bulup yer içe
“uçan, yürüyen, duran nice (mahluk)/ maişetini senden bulup yer içer”
Tanrı, Rızk verici, yani Rezzâk’tır (İgidgen). Canlıların beslenmesi, yiyip içmesi
için rızkı (tirilgü) yaratmıştır. Yaratılmış uçan, yürüyen, duran bütün canlıların
hayatiyetinin sürmesi Tanrı’nın vereceği rızka bağlıdır (bk. 11-6).
Canlıların, eylemlerinin türüne göre uçan, yürüyen (ve duran) şeklinde sınıflandırılması,
kaynağını Kur’an’dan alan ve Türk dili tarihinde rastlanan bir
sınıflandırmadır (bk. 6-38).
tirilgü = Ar. maǾişet; rızķ ‘rızık; yiyecek içecek şey; maişet; geçinme, geçiniş,
dirlik, geçinmek için lüzumlu olan şey’.
tirilgü (< DLT tiril- ‘yaşamak’ + gü), aynı kökten türeyen yakın anlamlı diğer
sözcükler gibi hayatiyeti sürdürmeye yarayan nesneleri ifade etmektedir (krş. TT
dirlik ‘yaşayış, hayat, sağlık, varlık, geçim’; DS dirimlik ‘mal, mülk, gelir’).


Kısaltmalar
Ar. : Arapça
DLT : Divanü Lûgâti’t-Türk
DS : Derleme Sözlüğü
ET : Eski Türkçe
Far. : Farsça
KB : Kutadgu Bilig
krş. : karşılaştırınız
Kzk. : Kazakça
Orh. : Orhon (Türkçesi)
ör. : Örnek, örneğin
Özb. : Özbekçe
SN : Süheyl ü Nevbahar
Trkm. : Türkmence
TS : Tarama Sözlüğü
TT : Türkiye Türkçesi
Uyg. : Uygurca
vb. : ve başkaları, ve benzerleri

Kaynakça
Arat, Reşit Rahmeti (1988), Yusuf Has Hâcib Kutadgu Bilig II (Çeviri), Ankara: Türk
Dil Kurumu Yayınları.
Arat, Reşit Rahmeti (1991), Kutadgu Bilig I Metin, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Ata, Aysu (2004), Türkçe İlk Kur’an Tercümesi Karahanlı Türkçesi (Rylands Nüshası)
Giriş-Metin-Notlar-Dizin, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Bodrogligeti, A. (1972), “Islamic Terms in Eastern Middle Turkic”, Budapest: Acta
Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, Tomus XXV.
Clauson, G. (1972), An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish,
Oxford: University Press.
Dankoff Robert (1983), Yusuf Khass Hajib, Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig):
A Turko-Islamic Mirror for Princes, Chicago: University of Chicago Press.
Dankoff, R. and James Kelly (1982-85), Compendium of the Turkic Dialects, I-III,
Harvard University Press.
Eckmann, János (1976), Middle Turkic Glosses of the Rylands Interlinear Koran
Translation, Budapest: Akadémiai Kiadó.
Ersoylu, Halil (1981), “Kutadgu Bilig’de Kur’an-ı Kerim Ayetlerinden İlhamlar”, Türk
Dünyası Araştırmaları Dergisi, S. 17, İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
Li, Yong-Sŏng (2004), Türk Dillerinde Son Takılar, İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları
Dizisi.
Mordtmann, J. H., 1. Band Suheil und Nevbehâr, Hannover: Quellenwerke des
islamischen Schrifttums, Orient-Buchhandlung Heinz Lafaire.
Nadelyayev, V. M., D.M. Nasilov vd. (1969), Drevnetyurkskiy Slovar’, Leningrad:
İzdatel’stvo «Nauka».
Öztürk, Abdülvehhab (1995), Ansiklopedik Kur’an-ı Kerim Sözlüğü, İstanbul: Şamil
Yayınevi.
Tezcan, Semih (1981), “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine”, Türk Tarih Kurumu Belleten,
Cilt XLV/2, Sa. 178, Ankara: TTK Basımevi.
Türk Dil Kurumu (1942), Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası, İstanbul:
Alâeddin Kıral Basımevi.
Türk Dil Kurumu (1986), Divanü Lügat-it-Türk Dizini 'Endeks' IV, ([Çeviren: Besim
Atalay), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Wehr, Hans (1952, 1977), Arabisches wörterbuch, London: Macdonalds & Evans Ltd.
Köprülerin (Linklerin) Görülmesine İzin Verilmiyor.
Köprüleri (Linkleri) Görebilmek İçin Üye Olun veya Giriş Yapın
www.diyanet.gov.tr

Yavuz, Yunus Vehbi (1979), (Tercüme), İmam Âzam Fıkh-ı Ekber Aliyyül-Kârî Şerhi,
Çağrı Yayınları, İstanbul.
Facebook'a Ekle
Kayıtlı

SEN  TANRI   DEĞİLMİSİN ,  ADINI    YARGILATMA
SANA   TANRI   DEYİNCE ,  DİNİMİ     SORGULAMA
YA  ADAM  ET  BUNLARI , YA  BERABER  YAŞATMA
KANI  BOZUK  OLANLAR  "TÜRK'ÜM" DİYEMESİNLER
𐱃𐰀𐰴𐰾𐰃𐰤 𐰴𐰀𐰞𐰴𐰀𐰣
K A L K A N
Türkçü - Turancı BOZKURT

Cinsiyet: Bay
ileti Sayısı: 1.927


YAŞAMIMIZI DÜŞÜNCELERİMİZ YÖNETİR


« Yanıtla #2 : 11 Mart 2010, 08:24:21 »

Kutadgu Bilig’de
(teñri azze ve celle ögdisin ayur)
Türkçe İslami Terimlerin Kaynakları III


......24. ediz arşta aldın ŝerāka tegi/ tözü barça muñlug saña ay idi
“arş-ı âlâdan altta yeryüzüne kadar/bütün her (şey) muhtaç sana ey Tanrı”
Her iki mısra, Allah’ın kimseye ihtiyacı yoktur, siz ise O’na muhtaçsınız’ (47-
38) vb. ayetlerle ilgilidir.
ediz arş = Ar. arş-i alā’ ‘yüksek arş’.
İlk mısra, Ar. mine’l arş ile’l-ferş ‘arştan yere kadar’ ibaresinin KB terminolojisindeki
karşılığıdır (krş. DLT e¡iz ‘yüksek, yüksek yer, her şeyin yükseği’).
Arapçadan ödünçlenen karşıt anlamlı Ǿarş ve ŝerā, yine karşıt anlamlı
Karahanlıca ediz ve altın ile nitelenmiştir.
İkinci mısra için bk. 5. beyit.
25. aya birke bütmiş tiliñ birle ög/ köñül bütti şeksiz amul tutgıl ög
“ey bire iman etmiş (kişi) dilin ile (O’nu) öv/gönül iman etti (ise) tereddütsüz,
tut akl(ını)”
İlk mısrada Tanrı’nın birliğine iman etmiş olan kişinin yani birke bütmiş’in
dili ile Tanrı’yı övmesi gerektiği; ikinci mısrada ise, kalben iman edilmiş
(köñül bütti) ise, aklın sorgusuna gerek olmadığı (tutgıl ög) ifade ediliyor.
birke büt-= Ar. tevĥįd ‘Tanrı’nın birliğine inanma’.
birke bütmiş= Ar. muvaĥĥid ‘birleyen, tevhit, eden, Tanrı’nın birliğine inanan’
(krş. bolmış, törümiş vb.).
İslam inancına göre iman kavramının esası ‘kalp ile onaylamak (köñül büt-),
dil ile söylemektir (til birle ög-). Bu da, kelime-i tevhittir.
26. neteglikke kirme küdezgil köñül/ barıña bütün bolgıl amrul amul
“niteliğe girme gözet gönül(ünü)/ var(lığ)ına inan, ol sükûn ve huzur (içinde)”
27. kalı kançaka kirme tutgıl özüñ/ kalı kançasız bil uzatma sözüñ
“nasıl neredeye girme tut kendin(i)/ nasılsız neredesiz anla uzatma sözün(ü)”
İslam inancına göre Tanrı akıl ve hayal ile anlaşılamaz; bu nedenle gayba
inanmak gerekir. 26.-27. beyitlerde bu inanç dile getirilmektedir. Beyitlerde
(Tanrı’nın) niteliklerinin sorgulanmaması, yalnızca (O’nun) varlığına iman
edilmesi gerektiği vurgulanmaktadır (krş. SN anuñ niteligin bilmedi akl /
dürişdi vü çare bulımadı akl, Mordtmann 1925).
28. ay muñsuz idim sen bu muñlug kulug/ soyurkap keçürgil yazukın kamug
“ey müstağni Rabb’im sen bu muhtaç kulu/ affedip bağışla bütün günah(
lar)ını”
İslam inancına göre kendisi hiçbir şeye ihtiyacı olmayan, herkesin, her şeyin
O’na muhtaç olduğu Tanrı, Gani ve Samed yani muñsuz idi’dir. İnsanoğlu
ise bunun tam karşıtı yani muñlug’dur (bk. 5. beyit). Tanrı günahkâr kullarını
bağışlayıcıdır.
kul = Ar. abd ‘kul’.
soyurka-= Ar. afā, ġafara, raĥima ‘affetmek, bağışlamak’.
keçür-= (bk. 1. beyit.) Eş anlamlı sözcüklerden oluşan soyurkap keçür-,
tasvirî fiil olarak kullanılmıştır.
yazuk= Ar. iŝm, źenb, cunāĥ, icrām, harac, ĥūb, ĥınŝ ‘günah’.
29. sañar ok sıgındım umunçum saña/ muñadmış yirimde elig tut maña
“yalnız sana sığındım ümidim sana/ bunalmış (olduğum) yerde şefaat et bana”
Bu mısraların kaynağı Fatiha suresidir: ‘Yalnız sana ibadet eder ve ancak
senden yardım dileriz…bizi doğru yola ilet’ (1-4, 1-5).
muñad- ‘bunalmak, sıkıntıya düşmek’ eylemi, muñlug’un anlamına paralel
biçimde ‘ihtiyacı olmak’ olarak da anlaşılabilir.
elig tut-= bk. 30. beyit.
elig tut- eyleminin, TT şefaat et- eyleminde olduğu gibi yaklaşma hâliyle
kullanılması dikkat çekicidir.
30. sewük sawçı birle kopurgıl mini/ elig tuttaçı kıl könilik küni
“sevgili peygamber ile haşret beni/ şefaat et mahşer günü”
İslam inancına göre, ölen bütün insanlar dünyada yaptıklarının hesabını vermek
üzere kıyametten sonra Tanrı tarafından diriltilecek ve bir araya getirilecektir
yani haşrolacaktır (kopur-). Bu nedenle Müslümanlar mahşer günü (könilik
küni) Hazret-i Muhammed’in (sewük sawçı) şefaatine (elig tut) nail olmak ister.
sawçı= resūl, nebį ‘haber taşıyan, peygamber’.
sawçı ‘peygamber’ anlamıyla Ar. resūl’den ‘haber götüren, haberci; peygamber’
veya Far. peygamber/peyāmber sözcüğünden anlam ödünçlemesidir.
Tarihi kaynaklarda, tek örnek olmak üzere yalawaç paygambar sawçı kelime
koşması da vardır (bk. Clauson 1972).
sewük sawçı= Ar. ĥabįbullāh ‘Tanrı’nın sevgilisi, Hazret-i Muhammed’.
kopur-= Ar. ĥaşere ‘yerinden kaldırmak; toplamak, bir araya getirmek’.
elig tuttaçı kıl-= (?) Ar. şefāa ‘şefaat etmek, suçlu veya muhtaç olanlar için
af veya yardım rica etmek’.
könilik= adl, ĥaķķ, ‘adalet, doğruluk; müstakim olma’.
könilik küni / ulug kün= Ar. yevmu’l ķıyām ‘kıyamet günü’.
31. tözü tört işiñe tümen miñ selam/ tegürgil kesüksüz tutaşı ulam
“dört eşine sayısız selâm/ ulaştır kesintisiz aralıksız devamlı”
Müslümanlar için dualarda ve her fırsatta Hazret-i Muhammed’e, ailesine,
sahabelerine selâm okumak, dinî bir görevdir. Bu, dinî terminolojide śalāt u
selām olarak adlandırılır. Yusuf, bu gelenek çerçevesinde Hazret-i Muhammed’in
dört eşine yani dört halifeye daima sonsuz selamın ulaştırılmasını
diliyor (tegürgil kesüksüz tutaşı ulam).
tört iş= Far. çehār yār-e gozįn ‘dört seçkin eş, arkadaş’.
tört iş ‘dört eş’, Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali’yi ifade etmektedir. Dört halife
için Ar. ħulefāu’r- rāşidūn ‘doğru yola götüren halifeler’ nitelemesi kullanılmaktadır.
Tört iş, Farsçadan çeviri olmalıdır, ancak Kur’an’da Ebubekir için, Hazret-i
Muhammed’in arkadaşı (śāĥibihi) ibaresi vardır (bk. 9-40).
32. ulug künde körkit olarnıñ yüzin/ elig tuttaçı kılgıl e¡gü sözin
“ulu günde göster onların yüzünü/şefaatlerini bana yardımcı kıl”
ulug kün= Ar. yevm-i kebįr, yevm-i ažįm ‘büyük gün’.
İslam inancına göre, bu dünyadaki yaşamdan sonra, âhirette, dünyada yapılanların
hesabının verileceği günü ifade eden mahşer günü, din günü, hesap günü,
ceza günü vb. terimlerin KB’deki karşılığı ulug kün ‘büyük gün’ veya könilik küni
‘doğruluk günü’dür. Bu terimin de kaynağı Kur’an’dır (bk. 11-3, 83-5).
33. seni erdüküñ teg ögümez özüm/ seni senmet öggil kesildi sözüm
“seni olduğun gibi övemez özüm/ seni sen öv kesildi sözüm”
Bu beytin kaynağı Hazreti Muhammed’in lā uĥsį ŝenāen ente kemā eŝneyte
ālā ‘Senin kendini methettiğin gibi bir övgü bilmiyoruz’ hadisi ve bu hadisten
mülhem ‘Seni lâyık olduğun şekilde övemiyorum. Sana lâyık bir şükürle
şükredemiyorum. Sen ancak kendini övdüğün gibisin’ vb. dualardır.

         Sonuç
Tevhit ve münacat bölümü içerik ve biçim bakımından ortak İslami kültürün
bir ürünüdür. Bu bölüm; sanatçının Arapça, Farsça, Türkçe kaynakları okuyarak
içselleştirmesinin bir ürünü, daha güçlü bir ihtimalle Arapça ve/veya
Farsça benzer eserlerden çeviri veya uyarlamadır. Çeviri veya uyarlamanın
Arapça veya Farsçadan yapıldığına ilişkin açık bir veri yoktur. Metindeki
düzen, akış ve üslup, KB’nin, İslami dönem Türk dilinin ilk edebi eseri olamayacağını
açıkça gösterir.
Otuz üç beytin tamamı Kur’an ile doğrudan ya da atıflarla dolaylı olarak
bağlantılı hatta genellikle Kur’an ayetlerinin bire bire yakın veya serbest çevi
risidir. Dinî terimlerin önemli bir bölümü, Kur’an’da da yer alan Tanrı’nın
güzel adlarının karşılığı veya bu adlara atıftır.
Arapça kökenli dinî terimler büyük ölçüde Türkçe söz varlığıyla, başarılı biçimde
karşılanmış, bazen ögdi- ŝenā, śūret- bediz gibi Türkçe ve Arapça terimlerin
bir arada yer almış, az da olsa ‘arş, ŝerā, ĥaķķu’l-yaķįn, şek gibi Arapça
terimler kullanılmıştır.
Türkçe söz varlığından esas olarak, kaynak Arapça terimin anlamının ödünçlenmesi,
genişletilmesi veya İslami kavrama uyarlanması yoluyla yararlanılmıştır.
Dinî kavramın, mevcut Türkçe söz varlığıyla karşılanamaması durumunda yeni
terimler oluşturulmuştur. Bu bölümde yer alan elli civarındaki Türkçe terimin
büyük bir bölümü, kaynaklarda dağınık olarak birkaç yüzyıl daha kullanıldıktan
sonra terim niteliğini kaybetmiş ya da kaybolmuştur.


Kısaltmalar
Ar. : Arapça
DLT : Divanü Lûgâti’t-Türk
DS : Derleme Sözlüğü
ET : Eski Türkçe
Far. : Farsça
KB : Kutadgu Bilig
krş. : karşılaştırınız
Kzk. : Kazakça
Orh. : Orhon (Türkçesi)
ör. : Örnek, örneğin
Özb. : Özbekçe
SN : Süheyl ü Nevbahar
Trkm. : Türkmence
TS : Tarama Sözlüğü
TT : Türkiye Türkçesi
Uyg. : Uygurca
vb. : ve başkaları, ve benzerleri

Kaynakça
Arat, Reşit Rahmeti (1988), Yusuf Has Hâcib Kutadgu Bilig II (Çeviri), Ankara: Türk
Dil Kurumu Yayınları.
Arat, Reşit Rahmeti (1991), Kutadgu Bilig I Metin, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Ata, Aysu (2004), Türkçe İlk Kur’an Tercümesi Karahanlı Türkçesi (Rylands Nüshası)
Giriş-Metin-Notlar-Dizin, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Bodrogligeti, A. (1972), “Islamic Terms in Eastern Middle Turkic”, Budapest: Acta
Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, Tomus XXV.
Clauson, G. (1972), An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish,
Oxford: University Press.
Dankoff Robert (1983), Yusuf Khass Hajib, Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig):
A Turko-Islamic Mirror for Princes, Chicago: University of Chicago Press.
Dankoff, R. and James Kelly (1982-85), Compendium of the Turkic Dialects, I-III,
Harvard University Press.
Eckmann, János (1976), Middle Turkic Glosses of the Rylands Interlinear Koran
Translation, Budapest: Akadémiai Kiadó.
Ersoylu, Halil (1981), “Kutadgu Bilig’de Kur’an-ı Kerim Ayetlerinden İlhamlar”, Türk
Dünyası Araştırmaları Dergisi, S. 17, İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
Li, Yong-Sŏng (2004), Türk Dillerinde Son Takılar, İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları
Dizisi.
Mordtmann, J. H., 1. Band Suheil und Nevbehâr, Hannover: Quellenwerke des
islamischen Schrifttums, Orient-Buchhandlung Heinz Lafaire.
Nadelyayev, V. M., D.M. Nasilov vd. (1969), Drevnetyurkskiy Slovar’, Leningrad:
İzdatel’stvo «Nauka».
Öztürk, Abdülvehhab (1995), Ansiklopedik Kur’an-ı Kerim Sözlüğü, İstanbul: Şamil
Yayınevi.
Tezcan, Semih (1981), “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine”, Türk Tarih Kurumu Belleten,
Cilt XLV/2, Sa. 178, Ankara: TTK Basımevi.
Türk Dil Kurumu (1942), Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası, İstanbul:
Alâeddin Kıral Basımevi.
Türk Dil Kurumu (1986), Divanü Lügat-it-Türk Dizini 'Endeks' IV, ([Çeviren: Besim
Atalay), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Wehr, Hans (1952, 1977), Arabisches wörterbuch, London: Macdonalds & Evans Ltd.
Köprülerin (Linklerin) Görülmesine İzin Verilmiyor.
Köprüleri (Linkleri) Görebilmek İçin Üye Olun veya Giriş Yapın
www.diyanet.gov.tr

Yavuz, Yunus Vehbi (1979), (Tercüme), İmam Âzam Fıkh-ı Ekber Aliyyül-Kârî Şerhi,
Çağrı Yayınları, İstanbul.
Facebook'a Ekle
Kayıtlı

SEN  TANRI   DEĞİLMİSİN ,  ADINI    YARGILATMA
SANA   TANRI   DEYİNCE ,  DİNİMİ     SORGULAMA
YA  ADAM  ET  BUNLARI , YA  BERABER  YAŞATMA
KANI  BOZUK  OLANLAR  "TÜRK'ÜM" DİYEMESİNLER
𐱃𐰀𐰴𐰾𐰃𐰤 𐰴𐰀𐰞𐰴𐰀𐰣
Sayfa: [1]
  Yazdır  
 
Gitmek istediğiniz yer:  

|Harita | Arşiv | 1 | 2 | 3 | 4 | XML | Rss
PHP Kullanıyor Powered by SMF 1.1.20 | SMF © 2006-2009, Simple Machines

Google'a ekle
BOZKURT FM*
XHTML 1.0 Uyumlu! Dilber MC teması HarzeM tarafından
Bu Sayfa 0.078 Saniyede 22 Sorgu ile Oluşturuldu (Pretty URLs adds 0.008s, 2q)


Türkçü Turancı Otağ
Otağımıza üye olarak Türklüğe ve Türkçülüğe katkıda bulunabilirsiniz.
10 saniyede üye olmak için tıklayın.