GÜNEY AZERBAYCAN İLE DOĞU KARADENİZ ARASINDAKİ DİL BENZERLİKLERİ
Türkçü Turancı Otağ, Kurt ini
 
*
Esenlikler, Ziyaretçi.Lütfen giriş yapın veya kayıt olun. 23 Ekim 2019, 04:23:11


Kullanıcı adınızı, parolanızı ve aktif kalma süresini giriniz
Otağ Kuruluş Tarihi: 10 Ekim 2008


Random Image
Sayfa: [1]
  Yazdır  
Gönderen Konu: GÜNEY AZERBAYCAN İLE DOĞU KARADENİZ ARASINDAKİ DİL BENZERLİKLERİ  (Okunma Sayısı 5220 defa)
0 Üye ve 1 Ziyaretçi konuyu incelemekte.
Hun53
Normal Üye
*
Cinsiyet: Bay
ileti Sayısı: 606


Gökyüzü bayrağımız olsun, yeryüzü otağımız!


« : 16 Aralık 2010, 02:12:28 »

Gadanı Almak

Şu anda daha çok "senin için feda olsun", "canın sağolsun" gibi anlamlarda Karadeniz'de kullanılmaktadır. Derleme çalışmalarında ise; "gada" kelimesinin karşılığı; "dert, hastalık, sıkıntı, bela"51 ve "dert, keder"52 şeklinde kaydedilirken, "gadanı almak"; "çare olmak, avutmak"53 şeklinde anlamlandırılmaktadır.

Azerbaycan Türkçesi Sözlüğünde ise şu şekilde verilmiş:

Gada: 1- Bela, dert, felaket. 2- "Gadası" şeklinde: Yalvarış veya okşama ifadesi olarak rica yahut hitap bildirir. Gadam sende (olsun)! Kargıma, beddua ifadesi. Gadan(ı) alim! Yalvarış veya okşayışla rica bildirir. Gadası canıma Okşama, nazını çekme, nazı ile oynama, çok sevdiğini belli etme ifadesi, derdini alayım anlamında.



Ander Kalsın

Doğu Karadeniz'in hemen her yöresinde kullanılan, ama anlamı az-çok farklılaşabilen bir deyim bu... Daha çok beddua olarak kullanılan ander kelimesine şu anlamlar veriliyor: "uğursuz, sahipsiz, metruk,"54 "fena, kötü,"55 "sahipsiz, lüzumsuz,"56 "cansız, fena, işe yaramayan, çirkin uğursuz, miskin, tenbel, garip, aciz, tuhaf".57 "Ander kalmak" şeklinde ise; "kötülüğe kalmak, yok olmak"58 ve "olmaz olmak, yok olmak, ölüden arta kalmak"59 şeklinde kaydediliyor. Trabzon-Maçka'da "anderin gaybanasi" şeklinde de kullanıldığı belirtilmiş. Lazca konuşan yöremizde "anderi, termaşi, kaybana" olarak ve "ölünün arkasında bıraktığı eşyalar"60 anlamında tespit edilmiştir. Ordu ve Giresun taraflarında "andır galmak" şeklinde ve "kahrolmak, ölmek" anlamında görülüyor.61

Bu kelimeye Azeri Türkçesi'nde "andır" şeklinde tesadüf ediyoruz.

Andır: Asıl manası sahipsiz maldır. Ölen birisinin akrabalarına miras olarak bırakıp gittiği mal, vs. Şimdi, canlı dilde küfür ve beddua anlamında kullanılır (bazen "andıra galmış" şeklinde kullanılır).

Doğu Karadeniz'de beddua ve kötü söz olarak kullanılan bu deyim Azeri Türkçesinde "andır" ve "andıra galmag" şeklinde aynen yer alıyor. Kelimenin köken olarak anlamı; "ölünün arkasında kalanlar" olduğu halde, zaman içerisinde hakaret ve beddua anlamı kazanarak günümüze kadar gelmiştir.

Kuzey Azerbaycan'da olduğu gibi, Güney Azerbaycan'da da "andıra galmış" ifadesine rastlıyoruz. Tebriz'li Şehriyar bakın ne diyor:

Ketdi yazıg çırağ tapmır yandıra,

Görüm sizin bergiz galsın andıra,

Kim bu sözi erbablara gandıra,

Nedür ahır bu milletin günahı,

Dutsun sizi görüm mezlumlar ahı.

"Galsın andıra" ifadesini kullandığı kıtayı, "sizi mazlumların ahı tutsun" bedduasıyla bitirmesi, bu ifadenin nasıl kötü bir anlamda kullanıldığını gösteriyor. Burada "çırağ" kelimesi çıra, "tapmır"; ateşin tutmaması, "bergiz"; biriniz, "gandıra"; sözü kandırmak, inandırmak anlamında kullanılıyor.



Külfeti Çok Olmak

Külfet (bazı yerlerde küflet) kelimesi, Çayeli'nde "ev halkı" anlamında kullanılır. "Onların külfeti çoktur" denildiği zaman, kastedilen aile nüfusunun kalabalık olduğudur. Azerbaycan Türkçesi Sözlüğünde de bu kelimenin benzeri bir anlamı vardır.

Külfet: 1- Aile, eş, zevce. Külfet sahibi Aile reisi, baba. 2- Eş, zevce anlamında. 3- mec. Eziyet, zahmet.

Külfetarası: Aile içinde meydana gelen, aile arasında, ailede olan.

Külfetli: Ailesi, eşi ve çocukları olan.

Külfetlikte: Bütün ailece, bütün aile ile birlikte.

Külfetsiz: Ailesi, çoluk çocuğu olmayan.

Külfetsizlik: Ailesi, eşi çocuğu olmama durumu.



Alaf

Kısaca hayvan yemi olarak algılanan bu kelime, bazen "yeşil ot veya bitkiler,"62 bazen de "kışlık hayvan yiyeceği olarak kuru ot"63 şeklinde anlamlandırılmaktadır. "Alafa gitmek"64 kavramı da hayvanlara yiyecek taze ot veya bitki dalları getirme anlamında kullanılmaktadır. Pazar ilçemizde "alafi" şeklinde ve "karayemiş ağacına benzer, yaprakları inek gibi hayvanlar tarafından yenen bir bitki"65 olarak görülmektedir. Giresun ve Ordu'da ise "mısır sapı" anlamına gelmektedir.66

Doğu Karadeniz'deki bu kullanıma karşılık, Azerbaycan'da bu kelimeye şu anlam verilmektedir.

Alaf: Hayvan yemi. (ot, saman vs.)

Alaflamag: Hayvanı yemlemek, yem vermek.

Buna karşılık, Azeri Etnografya Sözlüğünde kelimeye şu anlam verilmektedir:

Allaf: Tahıl, ot,un, yem vs alışverişçisi. Bunların satıldığı yere de allaf dükkanı denilir.67

Demek ki kavramın Doğu Karadeniz ve Azerbaycan'daki kullanımı birbirine benzer şekildedir.



Deyirmi yahut Değirmi

Deyirmi, yahut değirmi kelimesi; "yuvarlak, yassı," 68 "başörtünün üstünde sarılan tül, çenber,"69 "başörtüsü, boyu eni kadar olan kumaş ölçüsü"70 anlamlarında Doğu Karadeniz'de kullanılmaktadır. Başın üzerine dolanarak, yuvarlak çember şeklinde bağlanmasından dolayı, "çenber" ve "deyirmi" kelimelerinin başörtüsü ile özdeşleştiği görülüyor. İşte aynı kelime Azeri Türkçesi'nde de var:

Deyirmi: 1- Daire şeklinde olan; yuvarlak, dairevi. 2- Yuvarlak.

Deyirmice: Biraz yuvarlak.

Deyirmilemek: Yuvarlak hale getirmek.

Deyirmilenmek: Yuvarlak hale getirilmek, dairevi duruma getirilmek, tam daire şeklini almak.

Deyirmileşdirilme: Yuvarlak hale getirilme, tam hale getirilme (hesap, rakam).

Deyirmileşdirilmek: 1- Yuvarlak hale getirilmek, 2- Kesirsiz hale getirilmek (hesap, rakam).

Deyirmileşdirme: Yuvarlaklaştırma, kesirsiz hale getirme.

Deyirmileşdirmek: 1- Yuvarlaklaştırma, yuvarlak hale getirmek, 2- Kesirsiz hale getirmek (hesap).

Deyirmileşmek: Yuvarlaklaşmak.

Deyirmiletmek: Yuvarlak hale getirmek.

Deyirmilik: Yuvarlak şeyin hali, yuvarlaklık.

Deyirmisifet: Yuvarlak yüzlü, suratlı.

Deyirmisov: Biraz yuvarlak, dairevi.



Hutbin veya Hudbin

Aşırı biçimde kendini düşünen ve insanlarla uyum sağlayamayan kişilere Rize ve Çayeli'nde "hutbin" denilmektedir. Bu kelime Azeri Türkçesi'nde de benzer anlamlarda kullanılıyor.

Hudbin: Sadece kendini düşünen, bencil, egoist.

Hudbinlik: Bencillik, egoistlik.



Tentene

Tığ ile yapılan dantele Doğu Karadeniz'de "tentene" deniliyor. Azeri Türkçesi'nde buna benzer bir kelime olan "dendene"nin anlamını okuyalım. Dantelden bahsedilmiyor olsa da, tarifteki benzerlik dikkat çekicidir.

Dendene: Binaların kenarlarındaki dişli nakışlar.

Dendeneleme: Diş diş etme, küçük küçük bürümcük şeklinde nakış vurma.

Dendenelemek: Küçük küçük bürümcükler yapmak, bezemek.

Dendenelenme: Küçük küçük bürümcükler yapılma, kırış kırış bezek vurma.

Dendenelenmek: Küçük küçük girintili bezekler yapılmak, bürümcükler işlenmek.

Dendeneli: Üzerinde küçük küçük, girintili çıkıntılı bezekleri olan.



Kuymak veya Guymag

Bölgede muhlama da denilen bir yemek çeşidi olan kuymak, "peynir katılarak mısır unuyla"71 yapılmaktadır."Peynirli muhlama"72 olarak da tarif edilmektedir.

Azerbaycan Folklor ve Etnoğrafya Sözlüğünde ise şu şekilde anlatılıyor:

Guymag: Azerbaycan mutfağında eski tarihlere dayanan bir yemek çeşidi. Zayıf insanlara, doğum yapmış kadınlara tavsiye edilir.

Bu tanımdan sonra, un ve tereyağına su katılarak peynirsiz yapılışı anlatılmaktadır.73

Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü'nde de şu tarif veriliyor.

Guymag: Un ve yağla pişirilerek bal veya şekerle yenen bulamaç, hamur işi.



Atmacanın Erkeği; Cüre

Rize - Sarp arasında atmacacılık bir hayli yaygın olan bir spordur. Önce özel yetiştirilen bir kuş marifetiyle atmaca yakalanır, sonra da atmaca ile bıldırcın avlanır. İşte bu atmacanın erkeği olan ve cüsse bakımından atmacadan bir hayli küçük olan kuşa "cüre" denir. Azerbaycan Türkçesi'nde de "cüre" aynı anlamda kullanılmaktadır.

Cüre: Şahin cinsinden etle beslenen bir kuş.

Cüre: Çok küçük, boyu uzamamış, sıska.

Cüreleşmek: Küçülmek, sıskalaşmak.



Diğer Kelimeler

Kudret Emiroğlu'nun Trabzon-Maçka Etimoloji Sözlüğü, toplam 2345 mahalli kelime tespit ederek incelemiş ve bunların sadece 40'ının etimolojisini incelerken Azeri Türkçesi'ne atıfta bulunmuştur.74 Halbuki ekte sunduğumuz sözlük karşılaştırmasında, Emiroğlu'nun Sözlüğü'nde geçen 67 kelimeyi Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü'nde tespit etmiş bulunuyoruz. Azeri Türkçesi ile ilgili sadece Ehlimen Ahundov'un "Azerbaycan Halk Yazını Örnekleri" adlı eserin kullanılmış olması yeterli tespit yapılmasını engellemiş olmalıdır.

Muzaffer Arıcı'nın "Her Yönüyle Rize Şiveleri" kitabında toplam 1251 mahalli kelimeye yer verilmiş, bunlardan 114'ünün yanına "Azeri" kelimesi konularak kaynağı gösterilmek istenmiştir. Arıcı bundan başka; Kırgız, Türkmen, Tatar, Kazak, Özbek, Uygur, Kıpçak ve Başkurt kelimeleri de tespit ettiğini göstermiştir.

Ekte sunduğumuz "sözlük karşılaştırması"nda, sadece ana kelimeleri hesaba katarsak 95 kelimenin Doğu Karadeniz mahalli sözlükleri ile Azeri Türkçesi Sözlüğü’nde ortak olduğunu görüyoruz. Türeyenleri ile birlikte değerlendirdiğimizde, bu kelimelerin mahalli sözlüklerde 147, Azerbaycan Türkçesi sözlüğünde ise 218 farklı kaydına rastlıyoruz. Buradan, genel bir değerlendirme olarak, Doğu Karadeniz mahalli kelimelerinin Azerbaycan’da daha yaygın olduğu sonucunu çıkarabiliriz.

Sözlük karşılaştırmasında konu edilen Azeri Türkçesi'ne ait kelimelerden 19'unu, Lazca konuşan Pazar-Hopa arasından yapılan derlemelerde buluyoruz.75 Oğuzların batıdan, Kuman ve Kıpçakların ise doğudan Karadeniz'e geldikleri düşünüldüğünde, bu yörede esas Kuman ve Kıpçak Türkçesi'ne ait kelimelerin bulunacağı anlaşılır. Buna rağmen Azeri Türkçesi ile özdeş 19 kelimenin tespit edilmesi önemlidir. Burada geçen 95 Azeri kelimesi üzerinde yapılan bir başka incelemede, bunlardan 30'unun Lazca konuşan yörede kullanıldığı tespit edilmiştir. 76

Azeri Türkçesi ile Türkiye Türkçesi arasındaki karşılıklı anlaşabilirlik ve çok büyük orandaki benzerliğin aynı şekilde Karadeniz'de de geçerli olduğunu, burada konu ettiğimiz "mahalli kelimeler" babında ise ilave bir özdeşliğin ortaya çıktığını vurgulamak istiyoruz.

--------------------------------

11 Kudret Emiroğlu, Trabzon-Maçka Etimoloji Sözlüğü, Sanat Kitabevi, Ankara, 1989.

12 Anonim, Rize Kültür Derlemeleri, Rize Halk Eğitim Müdürlüğü yayınları No:7, Rize, 1999.

13 Muzaffer Arıcı, Her Yönüyle Rize Şiveleri, Odak Ofset.

14 Caferoğlu, Kuzey Doğu İllerimiz Ağızlarından Toplamalar.

15 Süleyman Kazmaz, Rize-Çayeli Halk Kültürü Araştırmaları I, Türk Halk Kültürünü Araştırma ve Tanıtma Vakfı yayınları No.21 Ankara, 1988. S.65.

16 Altaylı

17 Günay.

18 Rize Kültür Derlemeleri.

19 Emiroğlu, age.

20 Rize Kültür Derlemeleri.

21 Arıcı.

22 Emiroğlu.

23 Rize Kültür Derlemeleri.

24 Mehmet Bilgin, Doğu Karadeniz Tarih Kültür İnsan, Serander yayınları, Aralık, 2000, s.119, Ömer Asan'ın kendi kitabına koymayıp yazara verdiği bilgiye göre, Mübadele sonucu göç edenler arasında şu Türkçe kelimelere rastlanmıştır: "esmur/rüzgar, yansılamak/taklit etmek, boğalmak/üzülmek (bunalmak). Ayrıca Rumca eklerle kullanılan Türkçe kelimeler de sözkonusudur: arayevo/aramak, zorlayevo/zorlamak, dağıtevo/dağıtmak, boğalefkume/boğalmak (bunalmak), surunefkume/sürünmek gibi.

25 İ.Avcı Bucaklişi, Hasan Uzunhasanoğlu, Lazca-Türkçe Sözlük, Akyüz yayıncılık, İstanbul, 1999 s.234.

26 Arıcı

27 Emiroğlu

28 Bucaklişi, Uzunhasanoğlu

29 Altaylı

30 Rize Kültür Derlemeleri

31 Arıcı

32 Altaylı

33 Arıcı

34 Emiroğlu

35 Altaylı

36 Günay

37 Rize Kültür Derlemeleri

38 Arıcı

39 Altaylı

40 M. Haciyeva, Ş. Köktürk, M. Paşayeva, Azerbaycan Folklor ve Etnografya Sözlüğü, Kültür Bakanlığı yayını, Ankara, 1999. s.166
Facebook'a Ekle
Kayıtlı

İntiqam Türk Eloğlu
Normal Üye
*
Cinsiyet: Bay
ileti Sayısı: 31


Mən Azərbaycan Türküyəm


« Yanıtla #1 : 15 Şubat 2011, 13:20:28 »

Maraqlı bilgiləndirməydi...təşəkkürlər
Facebook'a Ekle
Kayıtlı

Men Azerbaycan Türküyem.50 milyonu aşqın bir ulusum var. Güney Azerbaycanım qan ağlayır, Qarabağım qan ağlayır...yurdumda ermenistan deye bir dövlet qurdular...
Men hayqırıram, men Azerbaycan Türküyem.
Bize "azeri" demeyi kesin artıq!
Sayfa: [1]
  Yazdır  
 
Gitmek istediğiniz yer:  

|Harita | Arşiv | 1 | 2 | 3 | 4 | XML | Rss
PHP Kullanıyor Powered by SMF 1.1.20 | SMF © 2006-2009, Simple Machines

Google'a ekle
BOZKURT FM*
XHTML 1.0 Uyumlu! Dilber MC teması HarzeM tarafından
Bu Sayfa 0.058 Saniyede 22 Sorgu ile Oluşturuldu (Pretty URLs adds 0.015s, 2q)


Türkçü Turancı Otağ
Otağımıza üye olarak Türklüğe ve Türkçülüğe katkıda bulunabilirsiniz.
10 saniyede üye olmak için tıklayın.