Kırgız Türkleri ve Kırgız Türkçesi
Türkçü Turancı Otağ, Kurt ini
 
*
Esenlikler, Ziyaretçi.Lütfen giriş yapın veya kayıt olun. 29 Kasım 2020, 10:25:05


Kullanıcı adınızı, parolanızı ve aktif kalma süresini giriniz
Otağ Kuruluş Tarihi: 10 Ekim 2008


Random Image
Sayfa: [1]
  Yazdır  
Gönderen Konu: Kırgız Türkleri ve Kırgız Türkçesi  (Okunma Sayısı 5634 defa)
0 Üye ve 1 Ziyaretçi konuyu incelemekte.
Ülgen Han
Atsızcı
*
Cinsiyet: Bay
ileti Sayısı: 357


Tengrici Atsız Ata Çerisi


« : 29 Eylül 2010, 17:57:19 »


Kırgız Türkleri

Kırgızlar, oldukça köklü bir Türk boyudur. Çin, İran, Soğd, Doğu Türkistan gibi memleketler üzerinde etkili olmuşlar ve Hokant Hanlığı vasıtasıyla Osmanlı Devleti ile ilişkiler kurmuşlardır. Çin kaynaklarında adları Hakas veya Keges olarak geçmektedir. Ruslar ise bir müddet Kazaklar'a da Kırgız demişlerdir[1]. Kırgız adının Kırk Oğuz sözünden Kırkız'a dönüştüğü ve "öldürülemez, baş eğdirilemez" anlamlarına geldiği yolunda görüşler vardır.

Kırgızlar'ın ana yurdu Kırgızistan, 1876'da resmen Rusya'nın idaresine girer. Ancak diğer Türk boylan gibi Kırgızlar da zaman zaman Rusya'ya karşı isyan etmişlerdir. Son büyük isyanlardan biri olan 1916 isyanında Kırgızlar'ın bir kısmı Doğu Türkistan'a göç etmek zorunda kalır. 20. yüzyılın başında verilen hürriyet mücadelesinin sonunda 1918'de ilân edilen Türkistan özerk vilayetinin bir parçası olarak kurulan Kırgızistan, Bolşevik kuvvetlerinin Türkistan'ı işgal etmesiyle, diğer Türkistan cumhuriyetleri ile birlikte Rusya Federasyonu'na bağlanır. Ardından 1925'te özerk vilayet, 1926'da özerk cumhuriyet, 5 Aralık 1936'da Sovyetler Birliği cumhuriyeti olur. 70 yıllık Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra diğer Türk cumhuriyetleri ile birlikte 31 Ağustos 1991'de bağımsızlığına kavuşur.

Kırgız Türkleri, Kırgızistan'ın dışında, Özbekistan, Tacikistan gibi BDT cumhuriyetlerinde, Afganistan ve Doğu Türkistan'da yaşamaktadırlar.

Bağımsız Devletler Topluluğu'nda yaşayan Kırgızlar'ın sayısı 1989 nüfus sayımına göre 2.531.000'dir. Kırgız Türkleri'nin 2.228.482'si Kırgızistan'da yaşamakta ve ülke nüfusunun % 52.3'ünü meydana getirmektedir. Ruslar ise, 916.543'ü bulan nüfuslarıyla ülke nüfusunun % 21.5'ini teşkil etmektedir. Sırasıyla Özbek, Tatar, Kazak, Uygur ve Mesketya Türkleri 715.554 olan nüfusları ile ülke nüfusunun 16.8'ini, toplam Türk nüfusu ise ülke nüfusunun % 69. l'ini oluşturmaktadır. Özbekistan'da 174.899 Kırgız Türkü yaşamakta ve ülke nüfusunun % 0.9'unu, Tacikistan'da ise 63.831 Kırgız Türkü yaşamakta ve ülke nüfusunun 1.3'ünü meydana getirmektedir. 1990 nüfus sayımına göre Doğu Türkistan'da 141.549 Kırgız Türkü yaşamaktadır. Afganistan'da yaşayan Kırgız Türkleri'nin nüfusu ise farklı kaynaklarda birbirine uymayan rakamlarla verilmektedir. .

Kırgızistan'da kilometre kareye 22 kişi düşmektedir. Nüfusun % 70'i ülkenin % 15'inde yaşamaktadır. Çuy Vadisi ülke topraklarının % 10'unu meydana getirmesine rağmen sanayi ve tarım bakımından geliştiği için nüfusun % 35'ini barındırır.

Kırgızistan; kömür, petrol, çinko, kükürt bakımından zengindir. Gıda sanayi ve konservecilik gelişmiştir. Ulaşım demir ve kara yolu ile sağlanır.

Dünyadaki ikinci büyük krater gölü olan Issık Kol (6.202 km2) büyük bir su kaynağıdır. Kırgızistan'ın yerleşime en uygun bölgesi Fergana Vâdisi'dir. Halkın % 42'sinden fazlası burada yaşar. Kırgızistan'da köy ekonomisi hâkimdir. Küçük baş hayvan besiciliği yapılır, kayda değer bir ağır sanayi yoktur.

Kırgız Türkleri daha çok sosyal meslekleri tercih etmekte, diğer etnik gruplar ise teknik ve idarî mesleklere yönelmektedir. Kırgızlar, geçmişten getirdikleri, ferdî kahramanlık, metanet, bilime ve edebiyata değer verme, kamu mülküne ve toplum hukukuna saygı gösterme, cemaat dayanışması ve devlet otoritesine itaat gibi yüksek vasıflarını bu gün de sürdürmekte, bu niteliklerini yeni kurdukları cumhuriyette ve girdikleri milletler arası cemiyette de temel prensip olarak yaşatmaya çalışmaktadırlar.

16. yüzyılın sonlarından 17. yüzyılın başlarına doğru Kırgız Türkleri arasında İslâmiyet yayılmaya başladı. 18. yüzyılda tamamı Müslüman oldu. Kırgızların Müslüman olmasında tarikatların büyük rolü olmuştur. Bilhassa Nakşibendîlik çok etkilidir. Issık Kol civarında Şaman inancının etkileri devam etmektedir. Güney Kırgızistan'da İslâmlık daha etkilidir.

Kırgızlar, 16. yüzyılda aldıkları bir askerî duruma göre On (sağ) ve Sol diye iki kola ayrıldılar. Bu kollar da kendi aralarında uruglara ayrılmaktadır[9]. Kol ve urugların başında manap, aksakal gibi idareciler bulunurdu. Sosyal hayatı bunlar düzenlerdi.

Kırgızistan'da eski Komünist Partisi'nin ılımlı üyelerince kurulan Sosyal Demokrat Parti iktidardadır. Muhalefette ise Demokratik Kırgızistan Hareketi bulunmaktadır.

1990'da kurulan Demokratik Hareket Kırgızistan (DDK) ülkedeki en önemli harekettir. Üyelerinin sayısı 300 bini bulmakladır. Yayın organı haftalık Meydan gazetesidir. Demokratik Hareket, gençliğin ağırlıkla olduğu millî radikal eğilimi, işadamlarının ağırlıkta olduğu liberal demokratik eğilimi ve iki eğilim arasında kalan çok sayıda insanı bünyesinde toplamıştır.

Altay Türkçesi ile birlikte Kuzey (Kıpçak) şîve grubunda değerlendirilen Kırgız. Türkçesi, Kazak Türkçesi'ne de çok yakındır[13]. Kırgızistan'da % 97 oranında ana dil olarak Kırgız Türkçesi korunmaktadır. 21 Ağustos 1991 tarihli Kırgızistan bağımsızlık bildirisi ile Kırgı Türkçesi resmî dil hâline geldi. Okullar ve üniversitelerde Kırgız Türkçesi ile eğitim başladı[15]. Bu ülkede 128 gazete yayınlanmaktadır ancak bunlardan 70'i Kırgız Türkçesi ile çıkmaktadır. Kırgız Türkçesi'nin iki ağzı vardır:

I) Tündük (Kuzey) ağzı: Talaş, Çuy, Issık Kol bölgelerinde, yar Kırgızistan'ın kuzeyinde konuşulur, Yazı dili büyük ölçüde bu ağıza da yanır.

II) Tuştuk (Güney) ağzı: Oş Vilâyeti'nin Toktogul bölgesinin dişında kalan bütün güney Kırgızistan'da ve Özbekistan ile Tacikistan'da ya şayan Kırgız Türkleri arasında konuşulur.

Tuştuk ağzında a (açık e) vardır, Tündük ağzında ise bu ünlü kullanılmaz.

Tuştuk ağzında söz başında kullanılan b- , Tündük ağzında p olur: bayrak / payrak, bıçak / pıçak v.b.

Tuştuk ağzında söz başında n- korunur. Tündük ağzında ise düşer nayza / ayza, nike / ike v.b.

Tuştuk ağzında o zamiri ol, Tündük ağzında al şeklinde söylenmektedir.

Tuştuk ağzında z ünsüzü korunur, Tündük ağzında s ünsüzüne değişir: kızıl / kısıl, zarıktım / saarıktım v.b.

Tündük ağzında s- korunur, Tuştuk ağzında ç- olur: soz / çoz, sız / çız v.b.

Tuştuk (Güney) ağzında fiil çekimlerinde ve edatların kullanılışında, yazı diline göre bazı ufak tefek farklar vardır.

Kırgız Türkleri çok zengin bir sözlü edebiyat geleneğine sahiptir, özellikle destan, efsane, masal ve halk hikâyeleri Kırgız Türk kültürünün temelini oluşturur.

500.000 beyitlik Manas Destanı sadece Kırgız Türkleri'nin değil, bütün dünya edebiyatının en büyük destanıdır. Kırgız Türk kültüründe Manas Destanını söyleyenlere Manasçı denilmektedir. Türkistan Türk kültürüne ve tarihine kaynaklık eden Manas Destanı'nın bu gün pek çok varyantı tespit edilmiş ve belli aralıklarla yayınlanmıştır. Kırgız Türk Edebiyatında 17. yüzyılda yaşamış Keldibek'ten başlamak üzere 20. yüzyıla kadar pek çok Manasçı yetişmiştir. Son büyük manasçılar, Maymanbay Tımbek, Orazbakoğlu Sağımbay, Karalayoğlu Sayakbay, Cayagbay Garalyev'dir. Manas Destanı, biri Abdulkadir İnan, öbürü Emine Gürsoy-Naskali tarafından olmak üzere iki defa Türkiye Türkçesj'ne aktarılmıştır. Kırgız sözlü edebiyatında musikiyle iç içe girmiş bir şiir geleneği vardır. Bu şiirlerden defin törenlerinde okunanlara koşok; hasret ve şikâyet konulu olanlara koşto§uveya koştasu; medhiyelere moktoo; taşlamalara kordoo denir. Bu sözlü edebiyat içinde atasözleri, masallar, latifeler, Keloğlan tipini hatırlatan Kel, Köse ertekileri vardır.

Kırgız Türkçesi'nin Arap harfleriyle yazıldığı döneme ait yayınlanmış az sayıda eser bulunmaktadır. 1924 yılında Taşkent'te basılan Erkin Too (Hür Dağ) adlı gazeteyle çağdaş Kırgız Edebiyatı'nın temelleri atıldı. Yine Kırgız Türkçesiyle yayınlanan 1924'te çıkmaya başlamış Sovettik Kırgızistan ve 1926'da çıkan Leninçil Coş (Leninci Gençlik) edebiyat hayatına hareketlilik getirmiştir. Bu dönem edebiyatı büyük ölçüde Sovyet propagandasına dayanmaktadır. Alaş Ordacı milliyetçi aydınlar 1938'de temizlik hareketine uğrayınca meydan tamamen Sosyalist realizme bağlı olarak eser verenlere kaldı ve yakın dönemlere kadar bu böyle devam etti.

Sovyet Kırgız Edebiyatı'nın ilk şairleri Toktogul Satılganov ve Togolok Moldo'dur. Şiirlerinde yeni Sovyet ideolojisinin ve Lenin'in övgülerini yapmışlar; sosyalist gerçekçiliğe uygun eserler vermişlerdir. Toktogul Satılganov'un bu tür eserleri yeni rejimin takdirini kazanmış ve Sovyetler Birliği'ndeki 15 ayn cumhuriyetin diline çevrilmiştir.

Bu dönemin bir başka önemli ismi Kasım Tınıstanov'dur. Bilim adamı olarak Kırgız Türkçesi dil bilgisi çalışmalarının temelini atan Tınıstanov, Kırgızistan'daki Alaş Orda Hareketinin temsilcilerindendir. Şiirlerinde milliyetçiliğe ve anti-sosyalist düşüncelere yer vermiş; Kazak ve Kırgız toplumlarında sınıf çatışmasının olmadığını söylemiştir.

1920'li ve 30'lu yıllarda Kırgız Türk Edebiyatı'nda Sovyet rejimine uygun bir edebiyat anlayışının oluşturulması için büyük çabalar sarf edilmiştir. Kızıl Uçkun, Kırgızistan işçi Yazarları Birliği gibi dernekler yoluyla "gerici eğilimler"in önü alınmaya çalışılır. A.Tokombayev, C. Bökönbayev ve K. Malikov bu yılların önde gelen isimleridir. Halkların kardeşliği, Ekim ihtilâlinden sonra Kırgız Türkleri'nin siyasî ve sosyal alanda kat ettiği gelişmeler, toplum yaran için fedakârlık gösterme, feodal bağlardan ve burjuva geleneklerinden kurtuluş belli başlı temalardır.

İkinci Dünya Savaşı yıllarında Sovyet topraklarının bütünü olarak gösterilen vatan topraklarının savunulması teması ön plana çıkar ve bu yıllarda mektup tarzında şiirler revaç bulur. Kırklı ve ellili yıllarda savaş konusu işlenmeye devam eder. Bu dönemin eserlerinde de kahramanlık ve fedakârlık motifi ağırlıktadır. S. Eraliyev, E. Uzakbayev, S. Cusuyev ve Rusya'yı, Rus insanını anlatan şiirleri ile dikkati çeken A. Osmanov bu dönemin belli başlı isimlerinden bazılarıdır. Sevgi şiirleri ile ün kazanan Osmanov'unYeni Şiirler, Çocuklar için. Benim Vatanım-Şürler adlarıyla şiir kitapları; Nizamî, Puşkin, Şota Rustaveli ve Shakespeare'den çevirileri ve opera senaryoları yayınlandı.

1953'te Leninçil Coş gazetesinde gelenekçilik ve yenilikçilik konuları tartışılır. Bazı eserler ve yazarlar hakkında tenkit yazılan yayınlanır. Ancak atmışlı ve yetmişli yıllarda da ideoloji ve Lenin'e duyulan hayranlık şiir ve edebiyatın vazgeçemediği konulardır. Bu tavnn önde gelen isimlerinden A. Tokombayev'e yetmişli yılların sonunda Sosyalist Emekçi Batin unvanı, T. Ümütaliyev, K. Maliköv, S. Eraliyev gibi bir dizi şaire de Kırgız SSC El Akındı "halkın şairi" unvanı verilir.

Seksenli ve doksanlı yıllarda Sovyet temaları Kırgız Türkleri'nin edebiyat repertuarından çıkmıştır. Zaman farklı perspektiflerle çok daha gerilerden algılanmakta ve tarih Sovyet döneminde olduğundan farkı bir şekilde yorumlanmaktadır. Zaman nesil kavramıyla ele alınmakta ve artık yakın zamanların yanlışları ve değer yargıları eleştrimektedir.

Kırgız Türk Edebiyatı'nda müstesna bir yere sahip olan Cengiz Aytmatov (doğ. 1928)'un eserleri 70 ülke diline ve bu arada birkaç kez seri hâlinde Türkiye Türkçesi'ne çevrildi. Aytmatov zengin Kırgız sözlü kültür geleneğini çok ustaca işlemiş; Kazak, Kırgız Türklüğünün yakın dönemde yaşadığı dramlan bazen sembollerle yüklü bazen açık bir üslupla anlatmıştır.Cemile ile başlayan şaheserler serisi Gün Olur Asra Bedel, Dişi Kurdun Rüyaları gibi romanlarla zirveye ulaştı.


 Doç. Dr. Ali AKAR
Facebook'a Ekle
Kayıtlı

Köprülerin (Linklerin) Görülmesine İzin Verilmiyor.
Köprüleri (Linkleri) Görebilmek İçin Üye Olun veya Giriş Yapın

Köprülerin (Linklerin) Görülmesine İzin Verilmiyor.
Köprüleri (Linkleri) Görebilmek İçin Üye Olun veya Giriş Yapın
turatbek_aytmatov
Atsızcı
*
Cinsiyet: Bay
ileti Sayısı: 703


KIRGIZ TÜRK


« Yanıtla #1 : 29 Eylül 2010, 18:14:34 »

Bir Kırgız Türkü olarak teşekkür ederim kandaşım Gülümseme Narın bölgesinde Şamanizm ve Kök Tengricilik hala etkisini sürdürmekte. Ayrıca dağlarda  göçebe yaşayan Bektaşi/Alevi Kırgızlar (Laçiler) bulunmaktadır.
Facebook'a Ekle
Kayıtlı

KIRGIZ TÜRK
KUDAY TÜRKÜ KORGOSUN!!!
LAİKLİK TÜRKÇÜLÜĞÜN DİREĞİDİR!!!
Ülgen Han
Atsızcı
*
Cinsiyet: Bay
ileti Sayısı: 357


Tengrici Atsız Ata Çerisi


« Yanıtla #2 : 29 Eylül 2010, 18:35:25 »

Rahmat Andam  Peynir   sağol. Ben teşekkür ederim.
Facebook'a Ekle
Kayıtlı

Köprülerin (Linklerin) Görülmesine İzin Verilmiyor.
Köprüleri (Linkleri) Görebilmek İçin Üye Olun veya Giriş Yapın

Köprülerin (Linklerin) Görülmesine İzin Verilmiyor.
Köprüleri (Linkleri) Görebilmek İçin Üye Olun veya Giriş Yapın
Kökjal
Atsızcı
*
Cinsiyet: Bay
ileti Sayısı: 59


Türk Elinde, Türkler ne derse o olur!


« Yanıtla #3 : 15 Kasım 2010, 22:32:50 »

Bir Kırgız Türkü olarak teşekkür ederim kandaşım Gülümseme Narın bölgesinde Şamanizm ve Kök Tengricilik hala etkisini sürdürmekte. Ayrıca dağlarda  göçebe yaşayan Bektaşi/Alevi Kırgızlar (Laçiler) bulunmaktadır.
Kırgız Batır, mağan Kırgızçanı üyrete koy.
Facebook'a Ekle
Kayıtlı

Çorum => Alaca => OğuzKışlası

Şet elde şanırak köteren Kaşkır balasıyım.
turatbek_aytmatov
Atsızcı
*
Cinsiyet: Bay
ileti Sayısı: 703


KIRGIZ TÜRK


« Yanıtla #4 : 16 Kasım 2010, 22:42:09 »

Siz Kırgızça bilbeysiz pı?
Kırkızça menen Kazakça okşoş Gülümseme))
mışık = mısık
kança = kanşa
c = j
col = jol
Gülümseme))
Facebook'a Ekle
Kayıtlı

KIRGIZ TÜRK
KUDAY TÜRKÜ KORGOSUN!!!
LAİKLİK TÜRKÇÜLÜĞÜN DİREĞİDİR!!!
Sayfa: [1]
  Yazdır  
 
Gitmek istediğiniz yer:  

|Harita | Arşiv | 1 | 2 | 3 | 4 | XML | Rss
PHP Kullanıyor Powered by SMF 1.1.20 | SMF © 2006-2009, Simple Machines

Google'a ekle
BOZKURT FM*
XHTML 1.0 Uyumlu! Dilber MC teması HarzeM tarafından
Bu Sayfa 0.224 Saniyede 24 Sorgu ile Oluşturuldu (Pretty URLs adds 0.011s, 2q)


Türkçü Turancı Otağ
Otağımıza üye olarak Türklüğe ve Türkçülüğe katkıda bulunabilirsiniz.
10 saniyede üye olmak için tıklayın.